Altijd moe: waarom je lichaam niet bijkomt, wat de huisarts meestal vindt en wat een energiescan meet

Je slaapt je uren, je eet niet slecht, en toch is elke dag een klim. Om drie uur zakt het weg, ’s avonds ben je te op om nog iets te doen, en in het weekend haal je niets in. Altijd moe zijn is een van de meest gehoorde klachten bij de huisarts en een van de minst vaak verklaarde. Wat de huisarts meestal vindt, waarom je lichaam niet bijkomt en wat je zelf kunt meten, staat hieronder. De energiescan van BioProfile meet hoeveel last je van die klachten hebt, en geeft je een indicatie waar je vandaag staat op dit gebied, als eerste van de 11 gezondheidsgebieden die de volledige scan beoordeelt. Dit is geen diagnose. Het is inzicht, om te zien waar je vandaag staat. En je te helpen betere keuzes te maken in je voeding en levensstijl. Wat deze scan niet doet: een oorzaak aanwijzen of een diagnose stellen. Dat laatste kan alleen een arts.

Wat de huisarts meestal vindt

In een Nederlandse huisartsendatabase van zestien jaar kwam in een periode van vier jaar 21 procent van de patiënten minstens een keer met moeheid als reden voor het bezoek. Driekwart van die episodes was met een bezoek klaar, negen op de tien duurden korter dan een half jaar, en de huisarts deed vooral drie dingen: bloed prikken, lichamelijk onderzoek en advies geven.⁠³

Wat dat oplevert, werd bij 571 mensen die met een nieuwe episode van vermoeidheid kwamen een jaar lang bijgehouden. Bij 47 procent vond de huisarts in dat jaar iets dat met de moeheid kon samenhangen, het vaakst klachten van spieren en gewrichten (19 procent) of psychische klachten (17 procent). Een duidelijke lichamelijke ziekte werd bij 8 procent gevonden. De andere helft kreeg geen verklaring.⁠¹ Thuisarts zegt het korter: moeheid komt bijna nooit door een ernstige ziekte, en heb je verder geen klachten, dan komt er uit bloedonderzoek bijna nooit een oorzaak.⁠⁴

Hoe het verder gaat, verschilt. Van 642 mensen die met vermoeidheid bij de huisarts kwamen, viel driekwart in een van vier patronen over het jaar: 26 procent bleef even moe, 17 procent herstelde snel en 25 procent langzaam, en 32 procent knapte eerst op om daarna weer terug te vallen.⁠⁵ Die laatste groep is de groep die zich afvraagt of het ooit aan iets lag.

Waarom je lichaam niet bijkomt

De meest gemeten oorzaak is de nacht die je niet als tekort voelt. In een laboratorium sliepen 48 gezonde volwassenen veertien nachten achter elkaar vier, zes of acht uur. Bij zes uur stapelden de prestatieverliezen zich elke dag verder op, tot ze aan het eind vergelijkbaar waren met tot twee nachten helemaal niet slapen. De deelnemers zelf voelden zich na de eerste dagen nauwelijks slaperiger.⁠² Zes uur voelt na een week als normaal, terwijl het tekort doorloopt.

Koffie houdt dat tekort in stand: 400 milligram cafeïne, zes uur voor het slapengaan, verstoorde de slaap nog meetbaar ten opzichte van placebo.⁠⁶ En bewegen werkt de andere kant op. Een samenvatting van onderzoek naar regelmatig bewegen vond gemiddeld meer energie en minder vermoeidheid dan in controlegroepen; het effect was kleiner of afwezig in de studies met een goede placebogroep, dus het is een bescheiden effect, maar wel een dat je zelf kunt meten.⁠⁷

Wat een energiescan meet

De energiescan stelt vijf vragen over de afgelopen twee weken: je energie door de dag heen, energiedips, hoeveel je op cafeïne leunt, lichamelijk moe worden, en te op zijn om dingen te doen. Elke vraag krijgt punten, de punten worden opgeteld en omgerekend naar een energiescore van 0 tot 100, met de leesband waar hij in valt. Hoger is beter.

De vragen zijn gemodelleerd naar de Fatigue Assessment Scale, een vermoeidheidsschaal die in het Nederlands is geschreven en getoetst bij werkende volwassenen en niet alleen bij patiënten.⁠⁸ Dezelfde traditie leverde de Checklist Individual Strength, waarvan de normen bij 2.288 Nederlanders zijn bepaald en waarin 35 punten of meer op de ernstschaal als ernstige vermoeidheid geldt.⁠⁹ Onze vragen zijn eigen geformuleerd, geen kopie, en de score is dus geen gevalideerde klinische score. Wat je krijgt is een beeld van hoeveel vermoeidheid je meedraagt, en een beginwaarde.

Wat een energiescan niet meet

Een vragenlijst kan vermoeidheid nergens aan toeschrijven. Een trage schildklier, een tekort aan ijzer, een schommelende bloedsuiker, slechte slaap en een sombere stemming lezen in een vragenlijst allemaal hetzelfde. Een energiescan stelt dus geen diagnose. Bloedwaarden en slaapdata zijn de lagen die dit van een lastbeeld naar een verklaard beeld brengen, en die vraag je aan een arts.

Vier dingen zijn een reden om naar de huisarts te gaan: moeheid die lang duurt, bijvoorbeeld langer dan een maand, ’s nachts meer zweten, minder zin in eten, benauwd of buiten adem zijn, en veel dorst.⁠⁴

Wat je met je score doet

Een score van vandaag is je beginwaarde. Herhaal de scan over twee weken, over dezelfde vragen, en je hebt twee getallen in plaats van een gevoel over een klacht die je geheugen afvlakt.

Wil je in die twee weken iets veranderen, kies dan iets waarvan het effect gemeten is: koffie na drie uur ’s middags weglaten,⁠⁶ of de nachten naar zeven uur brengen.⁠² Word je al moe wakker, dan begint het daar; wat een slaaptest daarover meet, staat in waarom je moe wakker wordt.