Burn-out symptomen: welke klachten erbij horen en wat een vragenlijst wel en niet kan zeggen

Je slaapt slecht, je bent prikkelbaar, je concentratie is weg en elke week voelt als de vorige. Je weet het zelf niet meer: is dit nog drukte, of zijn dit symptomen van een burn-out? Welke klachten erbij horen, wat een vragenlijst daarover wel en niet kan zeggen en wat de huisarts doet in plaats van een test, staat hieronder. De stressscan van BioProfile meet hoeveel last je van die klachten hebt, en geeft je een indicatie waar je vandaag staat op dit gebied, als eerste van de 11 gezondheidsgebieden die de volledige scan beoordeelt. Dit is geen diagnose. Het is inzicht, om te zien waar je vandaag staat. En je te helpen betere keuzes te maken in je voeding en levensstijl. Wat deze scan niet doet: een burn-out vaststellen of een diagnose stellen. Dat kan alleen een arts.

Burn-out symptomen: wat de bekende vragenlijsten meten

De meeste online tests stammen af van een van drie instrumenten. De oudste is de Maslach Burnout Inventory uit 1981, gebouwd voor onderzoek onder mensen in hulpverlenende beroepen. Hij meet drie dingen: emotionele uitputting, afstand tot het werk en de mensen erin, en het gevoel minder te bereiken.⁠³ De nieuwste is de Burnout Assessment Tool van de KU Leuven, getoetst bij 1.500 Vlaamse werknemers. Hij meet vier kerndimensies, uitputting, mentale afstand, en verminderde emotionele en cognitieve controle, die samen een algemene burn-outfactor vormen.⁠⁴

De derde is Nederlands en zit in de huisartsenpraktijk: de Vierdimensionale Klachtenlijst, ontwikkeld om algemene spanning te onderscheiden van depressie, angst en lichamelijke klachten door spanning. In tien huisartsenstudies wees de spanningsschaal met een nauwkeurigheid van 0,79 op een psychosociaal probleem; het is de meest algemene uiting van psychische klachten, en precies daarom is een hoge score geen etiket.⁠⁵

Waarom geen enkele test een burn-out vaststelt

Omdat niemand het eens is over wat er gemeten moet worden. Een overzicht van 182 studies onder 109.628 artsen in 45 landen vond dat 86 procent van de studies de Maslach-vragenlijst gebruikte, en dat ze daarmee minstens 142 verschillende definities van burn-out hanteerden. De gevonden percentages liepen daardoor van 0 tot 80,5 procent, en de onderzoekers konden geen betrouwbare uitspraak doen over hoe vaak het voorkomt.⁠² Een tweede overzicht van 92 studies kwam tot dezelfde conclusie van de andere kant: de grens tussen een burn-out en een depressie is in onderzoek dun, en er zijn geen afgesproken criteria om hem te trekken.⁠⁶

Thuisarts zegt het zonder omhaal: er is geen test. Je huisarts kan in een of meer gesprekken herkennen of het bij jou zo is, een vragenlijst kan daarbij helpen, en wat je naasten vertellen ook. Heb je al langer dan zes maanden klachten en ben je vooral moe en uitgeput, dan is een burn-out mogelijk.⁠¹ Duren de klachten korter, dan spreekt de huisarts eerder van overspannenheid, en daar herstel je meestal in ongeveer drie maanden van, in drie stappen: begrijpen en aanvaarden wat er is, uitzoeken welke problemen de spanning geven, en die oplossen.⁠⁷

Wat een stressscan meet

De stressscan stelt vijf vragen over de afgelopen twee weken: het gevoel van controle, dingen die zich opstapelen, het vertrouwen dat je problemen aankunt, dingen die gaan zoals je wil, en uitschakelen aan het eind van de dag. Elke vraag krijgt punten, de punten worden opgeteld en omgerekend naar een stressscore van 0 tot 100, met de leesband waar hij in valt. Hoger is beter.

De vragen zijn gemodelleerd naar de Perceived Stress Scale, sinds 1983 de meest gebruikte schaal voor ervaren stress. Die meet hoe onvoorspelbaar, oncontroleerbaar en overbelastend het leven aanvoelt, en de makers publiceerden bewust geen klinische afkapwaarde.⁠⁸ Daarom geven wij je een positie op de schaal en geen etiket. Onze vragen zijn eigen geformuleerd, geen kopie, en de score is dus geen gevalideerde klinische score. Zelfrapportage is hier wel de juiste methode: bij ervaren stress is de beleving zelf het ding dat gemeten wordt.

Wat een stressscan niet meet

Een stressscan is geen burn-out test. Hij meet geen cortisol of ander stresshormoon, hij kan geen angststoornis of andere aandoening vaststellen, en hij stelt geen diagnose. Een lage score is geen oordeel over je mentale gezondheid; het is een beginwaarde. Als piekeren of een sombere stemming je dagelijks leven raakt, is dat een gesprek met een arts en geen getal om aan te werken. En ben je al langer dan zes maanden vooral moe en uitgeput, dan is de huisarts de plek waar de vraag “is dit een burn-out?” thuishoort.⁠¹

Wat je met je score doet

Een score van vandaag is je beginwaarde. Herhaal de scan over twee weken, over dezelfde vragen, en je hebt twee getallen in plaats van een gevoel over een periode waarin je geheugen toch al niet te vertrouwen is. Wil je in die weken iets doen, begin dan bij de eerste stap van Thuisarts: erkennen wat er is, en het bespreken met iemand die je vertrouwt of met je huisarts.⁠⁷ Er zijn geen medicijnen die je daarvan beter maken; het werk is uitzoeken wat de spanning geeft, en dat begint bij weten waar je staat.⁠¹