Vergeetachtigheid: waar de klacht vandaan komt, wat de studies maten en wanneer je contact opneemt met de huisarts

In dit artikel lees je waar vergeetachtigheid vandaan komt, wat onderzoek naar slaap, stress, aandacht, vitamine B12 en bewegen heeft gemeten, en welke signalen een reden zijn om contact op te nemen met de huisarts. Dat is belangrijk, want de redenen waar studies naar kunnen wijzen zijn meestal gewone redenen waar je deze week naar kunt kijken. De hersengezondheidsscan van BioProfile geeft je een indicatie van waar je vandaag staat op dit gebied, als een van de 11 gezondheidsgebieden die de volledige scan beoordeelt. Dit is geen diagnose. Het is zelfinzicht, om te zien waar je vandaag staat en je te helpen betere keuzes te maken in je voeding en je manier van leven. Wat deze scan niet doet: een oorzaak aanwijzen. Alleen een arts kan benoemen wat er aan de hand is.

Oorzaken van vergeetachtigheid: waar de klacht vandaan komt

Thuisarts.nl noemt deze redenen om sneller dingen te vergeten: ouder worden, stress en grote gebeurtenissen in je leven, een stemmingsstoornis die een arts benoemt, bepaalde medicijnen (slaapmedicijnen, medicijnen voor de stemming, medicijnen voor de blaas), en het gebruik van alcohol of drugs.⁠¹

Dat lijstje gaat meer over je dagen dan over je brein: de symptomen van vergeetachtigheid merk je zelf, en de redenen zitten in je nachten, je belasting en je medicijnkastje.

Slaap, de reden met de meeste metingen

Twee meta-analyses zetten getallen bij een verloren nacht: een hele nacht wakker vóór het leren ging samen met een zwakker geheugen voor het nieuwe materiaal (Hedges’ g = 0,621), en een hele nacht wakker ná het leren ging samen met een zwakker geheugen voor materiaal dat eerder was geleerd (g = 0,277). De auteurs wijzen op weinig statistische power in de meeste van deze onderzoeken en op tekenen van publicatiebias.⁠²

Een verloren nacht verzwakt dus zowel het opnemen van iets nieuws als het vasthouden van wat je gisteren hebt geleerd.

Slechte nachten komen hier veel voor: in 2024 gaf ruim een op de vier mensen in Nederland van 12 jaar en ouder problemen met slapen aan, 31% vrouwen en 21% mannen.⁠⁴

Stress en een verdeelde aandacht

In 113 onderzoeken met 6.216 deelnemers ging stress vóór of tijdens het leren samen met een zwakker geheugen voor dat materiaal, en gold dat ook voor stress op het moment van terughalen, sterker bij emotioneel geladen materiaal.⁠³

Op een gewone dag betekent dat een gespannen ochtend het opnemen van iets moeilijker maakt, en het terughalen ervan ook.

Aandacht telt ook per seconde. Bij 80 jongvolwassenen met een gemiddelde leeftijd van 21,7 jaar (spreiding 18 tot 26) gingen haperingen in de aandacht vlak voor het terughalen, gemeten met EEG-alfavermogen en pupildiameter, samen met vergeten bij die poging, en ging zwaarder dagelijks mediamultitasken samen met meer haperingen en meer vergeten.⁠⁵

Bij vergeetachtigheid bij jongvolwassenen is een groot deel van wat als een slecht geheugen voelt dus aandacht die ergens anders was. Thuisarts wijst dezelfde kant op: doe één ding tegelijk, en schrijf op wat je niet mag vergeten.⁠¹ Voelt je hoofd eerder dof dan vergeetachtig, dan gaat wat hersenmist is en waar het vandaan komt over die kant.

Ouder worden, vitamine B12 en het glas bij het eten

Ouder worden staat op het lijstje van Thuisarts.⁠¹ Voor vitamine B12 geldt: in 2 gerandomiseerde onderzoeken en 6 cohortstudies liet de inname van B12 geen verband of wisselende verbanden zien met het denkvermogen bij ouderen, en de auteurs concluderen dat het bewijs niet sterk genoeg is om aanbevelingen voor B12 op uitkomsten van het denken te baseren.⁠⁶

B12 heeft dus minder bewijs achter zich dan de reputatie doet vermoeden, terwijl een lage status de moeite waard blijft om te weten. De aanbevolen hoeveelheid voor volwassenen is 2,8 microgram per dag, en de twee groepen die het vaakst laag zitten zijn ouderen, doordat de productie van maagzuur met de leeftijd afneemt, en veganisten, doordat B12 alleen in dierlijke producten voorkomt.⁠⁷

Alcohol staat op hetzelfde lijstje van Thuisarts.⁠¹ In de Nederlandse Doetinchem Cohort Study werd het geheugen twee keer met vijf jaar ertussen gemeten bij 2.613 volwassenen van 43 tot 70 jaar, en hing de consumptie van rode wijn omgekeerd samen met achteruitgang van het geheugen (P voor trend < 0,01), terwijl bij vrouwen de totale alcoholconsumptie omgekeerd samenhing met achteruitgang van het algemene denkvermogen (P voor trend = 0,02).⁠⁸ Eén cohort in één plaats is eerder een signaal voor verder onderzoek dan een advies om te drinken.

Bewegen, het breedste bewijs

Over 133 systematische reviews met 2.724 gerandomiseerde gecontroleerde onderzoeken en 258.279 deelnemers van alle leeftijden samen waren beweegprogramma’s geassocieerd met betere geheugenscores (SMD = 0,26) en beter algemeen denkvermogen (SMD = 0,42).⁠⁹

Dat zijn kleine tot matige effecten over een ongewoon groot geheel van onderzoeken, wat bewegen hier tot de gewoonte met het breedste bewijs maakt. De Gezondheidsraad adviseert volwassenen minstens tweeënhalf uur matig intensief bewegen per week en kinderen minstens één uur elke dag.⁠¹⁰

Gewone vergeetachtigheid, dementie en wat een scan meet

Waar gewone vergeetachtigheid ophoudt en dementie begint, is een vraag voor een arts. Thuisarts geeft je het moment om te bellen: neem op een werkdag contact op met de huisarts als je denkt dat je geheugen snel achteruitgaat, als de klachten gewone dagelijkse bezigheden in de weg zitten, als de klachten steeds erger worden, of als je denkt dat je geheugenproblemen groter zijn dan die van andere mensen.⁠¹

Die vier gaan over richting en omvang: welke kant het op gaat, en hoeveel van je dag het vergeten inneemt.

De hersengezondheidsscan stelt een aantal vragen over de afgelopen twee weken en rekent je antwoorden om naar een score met de leesband waar die in valt. Herhaal de scan over twee weken en je hebt twee getallen in plaats van een indruk.

Een vragenlijst kan niet zeggen wat de oorzaak van het vergeten is: korte nachten, een periode van stress, een lage B12-status, een medicijn voor de avond en een sombere stemming lezen allemaal hetzelfde. De scan is dus geen diagnose. Het is zelfinzicht; bloedwaarden, je medicijnen en een onderzoek zijn de lagen die een arts toevoegt.

Samengevat

Vergeetachtigheid heeft meestal gewone redenen: ouder worden, stress en grote gebeurtenissen in je leven, een sombere stemming, bepaalde medicijnen, alcohol of drugs.⁠¹ Slaap draagt de meeste metingen,⁠² slechte nachten komen hier veel voor,⁠⁴ stress werkt op zowel het leren als het terughalen,⁠³ en bij jongvolwassenen verklaren haperingen in de aandacht een groot deel van het vergeten.⁠⁵ Vitamine B12 is dunner bewijs dan de reputatie,⁠^6,7 rode wijn was in het Doetinchem-cohort de ene drank met een kleinere achteruitgang,⁠⁸ en bewegen draagt het breedste bewijs.⁠^9,10 Vier signalen sturen je naar de huisarts, en een scan geeft je een beginwaarde. Het is geen diagnose.