Hersenmist: wat het is, waar het vandaan komt en wat een breinscan wel en niet meet

Je leest een alinea drie keer en weet nog niet wat er stond. Je loopt de keuken in en vergeet waarvoor. Het woord dat je zoekt komt niet, en de hele dag zit er een laag watten tussen jou en je werk. Hersenmist is de naam die mensen daar zelf aan geven: het is geen ziekte en geen diagnose, maar een beschrijving van hoe je denken aanvoelt. Waar het vandaan komt en wat je zelf kunt meten, staat hieronder. De breinscan van BioProfile meet hoeveel last je van die klachten hebt, en geeft je een indicatie waar je vandaag staat op dit gebied, als eerste van de 11 gezondheidsgebieden die de volledige scan beoordeelt. Dit is geen diagnose. Het is inzicht, om te zien waar je vandaag staat. En je te helpen betere keuzes te maken in je voeding en levensstijl. Wat deze scan niet doet: je denkvermogen testen of een diagnose stellen. Dat laatste kan alleen een arts.

Wat hersenmist is

Hersenmist is geen term uit een handboek maar een woord van mensen zelf. In onderzoek naar het chronisch vermoeidheidssyndroom beschrijven patiënten het als traag denken, moeite met focussen, verwardheid, dingen vergeten en een waas over het denken. Op tests zien onderzoekers bij hen vooral een tragere en minder efficiënte verwerking van informatie, minder aandacht en een kleiner werkgeheugen.⁠¹

Van 138 mensen tussen de 14 en 29 met een aandoening van de bloedsomloop die een vragenlijst invulden, meldden er 132 hersenmist. Die 132 omschreven hun mist het vaakst als “vergeetachtig”, “wazig” en “moeite met focussen, denken en praten”, en als uitlokkers noemden ze vermoeidheid (91 procent), te weinig slaap (90 procent) en uitdroging (86 procent).⁠³ Dat rijtje is de kern: hersenmist is een ervaring van je denken, en die ervaring beweegt mee met je slaap, je spanning en je lichaam.

Waar hersenmist vandaan komt

De eerste plek om te kijken is je nacht. Een meta-analyse van zeventig studies met 147 tests liet zien dat kort slaaptekort de eenvoudige aandacht het hardst raakt: de momenten waarop je even niets registreert.⁠⁴ Het hoeft geen doorwaakte nacht te zijn. Wie veertien nachten zes uur sliep, presteerde aan het eind alsof het tot twee nachten niet had geslapen, en voelde zich nauwelijks slaperiger.⁠⁵

De tweede is spanning. Het voorste deel van je hersenen, dat je werkgeheugen en je aandacht stuurt, is van alle hersengebieden het gevoeligst voor stress: zelfs milde stress waar je geen grip op hebt, kan die vermogens snel en fors verminderen.⁠⁶

De derde is de overgang. In een meta-analyse scoorden vrouwen na de overgang slechter op het onthouden van woorden na een pauze dan vrouwen ervoor of erin, en de kans op sombere klachten was in en na de overgang hoger.⁠⁷

De vierde is een doorgemaakte infectie. Van 81.337 mensen die een online cognitieve test deden, presteerden de mensen die corona hadden gehad slechter dan wie het niet had gehad, ook als ze geen klachten meer hadden.⁠⁸

De vijfde is je stemming. Wie het eigen denken slecht beoordeelt, scoort op een test vaak niet slechter: het verband tussen klachten en gemeten prestatie is klein, en de klachten hangen op zichzelf samen met sombere gevoelens.⁠² Dat maakt de klacht niet minder echt. Het zegt waar je meestal moet zoeken.

Wat een breinscan meet

De breinscan stelt vier vragen over de afgelopen twee weken: mentale mist, focus vasthouden, alledaagse vergeetachtigheid, en of denken moeite kost. Elke vraag krijgt punten, de punten worden opgeteld en omgerekend naar een focusscore van 0 tot 100, met de leesband waar hij in valt. Hoger is beter.

De vragen zijn gemodelleerd naar vragenlijsten over ervaren dagelijkse cognitie. De bekendste, de Cognitive Failures Questionnaire, vraagt sinds 1982 naar alledaagse missers in waarnemen, onthouden en handelen; de score is zo stabiel als een karaktertrek en komt overeen met wat een partner over je zegt.⁠⁹ Onze vragen zijn eigen geformuleerd, geen kopie, en de score is dus geen gevalideerde klinische score. We noemen hem een ervaren score, en we lezen hem naast je slaap en je welzijn in plaats van op zichzelf.

Wat een breinscan niet meet

Ervaren denken is geen gemeten denken. Er is geen eerlijke manier om cognitieve prestatie met een vragenlijst te meten; wat zelfrapportage vastlegt is hoe je denken aanvoelt, en dat hangt maar zwak samen met hoe je scoort op een test.⁠² De breinscan is dus geen cognitieve test en geen screening op een aandoening van geheugen of aandacht, en hij stelt geen diagnose. Een plotselinge, duidelijke verandering in je geheugen of je taal, of mist die verergert in plaats van schommelt, hoort bij een arts en niet in een score.

Wat je met je score doet

Een lage score wijst meestal naar slaap, spanning of stemming, en dat is bruikbaar nieuws: daar kun je iets aan doen, en het effect kun je meten. Een score van vandaag is je beginwaarde. Herhaal de scan over twee weken, over dezelfde vragen, en je hebt geen gevoel meer over je hoofd maar twee getallen.

Wil je in die twee weken iets veranderen, begin dan bij je nachten. Het slaaptekort dat je niet voelt, is precies het tekort dat je aandacht kost.⁠⁵ Wat een slaaptest daarover meet, staat in waarom je moe wakker wordt.