Concentratieproblemen: hoe slecht concentreren eruitziet, waar het vandaan komt en wat een hersenmistscan meet

Hoe slecht concentreren eruitziet

In dit artikel lees je hoe concentratieproblemen van binnenuit voelen, welke oorzaken echt gemeten zijn, welke opties getest zijn, en wat een scan je wel en niet kan laten zien. Dat is belangrijk, want deze klachten komen veel voor en nemen toe: in het eerste kwartaal van 2023 gingen volwassenen van 25 jaar en ouder 24% vaker naar de huisarts met geheugen- en concentratieproblemen dan in hetzelfde kwartaal van 2020, een cijfer uit het zevende kwartaalonderzoek van Netwerk GOR dat rust op de huisartsenregistraties van Nivel Zorgregistraties Eerste Lijn.⁠¹ De hersenmistscan van BioProfile meet hoeveel je van deze klachten merkt, en geeft je een indicatie waar je vandaag staat op dit gebied, als een van de 11 gezondheidsgebieden die de volledige scan beoordeelt. Dit is geen diagnose. Het is zelfinzicht, om te zien waar je vandaag staat, en om je te helpen betere keuzes te maken in je voeding en je dagelijks leven. Wat deze scan niet doet: een oorzaak aanwijzen of een aandoening benoemen. Dat laatste kan alleen een arts.

In metingen laten concentratieproblemen zich eerst zien als uitval, de korte momenten waarop de aandacht gewoon wegvalt. Een meta-analyse bundelde 70 artikelen met 147 datasets, elke deelnemer een volwassene van 18 jaar en ouder en het totale slaaptekort nooit meer dan 48 uur. Van zes cognitieve categorieën liet uitval van eenvoudige aandacht het grootste effect van kort slaaptekort zien: Hedges g = -0,776, 95% CI [-0,96, -0,60], p < .001. De nauwkeurigheid van redeneren liet het kleinste effect zien en was niet significant: g = -0,125, 95% CI [-0,27, 0,02].⁠² In gewone woorden: een probleem langzaam doordenken houdt redelijk stand, en wat het begeeft is de saaie doorlopende aandacht die een bladzijde huiswerk, een vergadering of een rit naar huis vraagt. Dat is de bekende beschrijving, dat het hoofd nog werkt maar er niets in blijft hangen.

Oorzaken concentratieproblemen: wat er gemeten is

Stress is de tweede gemeten oorzaak. Uit een uiteindelijke steekproef van 51 studies met 2486 deelnemers en 223 effectgroottes, allemaal zonder bekende psychische of psychiatrische stoornis en getest in één laboratoriumsessie, gingen 34 studies met 1353 deelnemers en 164 effectgroottes over het werkgeheugen. Eén moment van acute stress verlaagde de prestatie daar: g+ = -0,197, 95% CI [-0,330, -0,064], p = .005. De daling was groter als de taakbelasting hoog was (g+ = -0,303, p = .005) dan als de belasting niet hoog was (g+ = -0,049, p = .404).⁠³ Wat dat op een werkdag betekent: een stressvolle ochtend vlakt niet je hele hoofd af, maar haalt het moeilijkste van je bureau weg terwijl de makkelijke delen nog lopen.

Water is de oorzaak die je binnen een uur kunt veranderen. In een gerandomiseerde gecontroleerde studie gingen 76 jonge volwassenen van 18 tot 23 jaar 24 uur zonder water, en de score op de portretgeheugentest daalde van 34 punten bij aanvang naar 27 punten, p < 0,001. Nadat er weer water was gegeven, scoorden de groepen die 1000 mL en 500 mL dronken hoger op de operation span-test van het werkgeheugen, p = 0,009 en p = 0,005.⁠⁴ Een dag te weinig drinken is dus niet iets kleins voor de aandacht.

Thuisarts noemt daarbij de oorzaken van geheugenklachten die het eerst op je eigen lijstje horen: stress en ingrijpende gebeurtenissen, bepaalde medicijnen zoals slaapmiddelen en medicijnen voor de blaas of de prostaat, alcohol en drugs.⁠⁵

Concentratieproblemen bij huiswerk, schermen en twee dingen tegelijk

Het idee dat veel mediagebruik de aandacht uitslijt, is zwakker dan het klinkt. Twee replicatiestudies onder studenten, een aan de Universitas Gadjah Mada en een aan de Rijksuniversiteit Groningen, deden 14 tests met een gemiddelde replicatiekracht van 0,81, en maar 5 van die 14 gaven een statistisch significant effect bij studenten met hogere scores voor mediamultitasken. Een meta-analyse over 39 effectgroottes uit alle studies die tot 2017 zijn gepubliceerd vond een zwak maar significant verband tussen mediamultitasken en afleidbaarheid, en dat verband werd non-significant na correctie voor effecten van kleine studies.⁠⁶ Dat een telefoon naast het huiswerk de aandacht blijvend uitslijt, is dus niet aangetoond. Wel splitst een telefoon het uur dat je daar zit, en het advies dat overeind is gebleven, is eenvoudiger: doe één taak tegelijk, en schrijf dingen op in een dagboek of agenda.⁠⁵

Wat je kunt doen

Bewegen heeft het duidelijkste effect op korte termijn. Eén Bayesiaans model bundelde 651 effectgroottes uit 113 studies, samen 4390 deelnemers van 18 tot 45 jaar, over losse keren bewegen. Het voordeel voor cognitie was klein: Hedges g = 0,13 plus of min 0,04, BF = 3,67. De reactietijd op cognitieve taken was korter na één keer bewegen (g = 0,27, HDI [0,18, 0,36]), terwijl de nauwkeurigheid niet veranderde (g = 0,04).⁠⁷ Lees dat als snelheid in plaats van juistheid: een wandeling maakt je sneller op de taak die voor je ligt. Over de week vraagt de Nederlandse beweegrichtlijn van 22 augustus 2017 volwassenen om minstens tweeënhalf uur bewegen met matige intensiteit, om meer te blijven bewegen en minder stil te zitten, en noemt spier- en botversterkende activiteiten als aanbevolen.⁠⁸

Cafeïne doet iets kleins en beperkts. In een gerandomiseerde, placebogecontroleerde, dubbelblinde crossover-test thuis maakten 53 volwassenen met een gemiddelde leeftijd van 36 jaar, standaarddeviatie 14 jaar, alle vier de sessies af. Eén dosis van 85 mg verkortte de reactietijd op de Go-No Go-aandachtstest met ongeveer 10 ms, P = .02, terwijl de juistheid niet veranderde, en dezelfde dosis gaf geen significant effect op de reactietijd in de codeer- en n-back-tests.⁠⁹ Voor de schaal: een kopje filterkoffie van 125 ml bevat ongeveer 60 mg cafeïne, een kopje zwarte thee van 125 ml ongeveer 30 mg, een blikje energiedrank van 250 ml ongeveer 80 mg, het advies voor volwassenen is niet meer dan 400 mg per dag, en bij mensen die gevoelig zijn voor cafeïne kan 100 mg in één keer invloed hebben op de slaapduur en het slaappatroon, zeker een paar uur of minder voor het slapengaan.⁠¹⁰ Kort gezegd levert één koffie je milliseconden op bij een eenvoudige taak, en kan een late koffie je de nacht kosten waar je aandacht op leunt.

Wat een hersenmistscan meet, en wat de scan niet meet

De scan stelt een korte set vragen over de afgelopen twee weken: hoe helder je hoofd voelt, hoe vaak de draad kwijtraakt, hoeveel moeite doorlopende aandacht kost. De antwoorden krijgen punten, de punten worden opgeteld en omgerekend naar een score van 0 tot 100, met de leesband waarin de score valt. Hoger is beter. Wat je krijgt is een beeld van hoeveel je hiervan meedraagt, en een beginwaarde die je over twee weken kunt herhalen.

Een vragenlijst kan dat beeld aan niets toeschrijven. Kort slapen, één zware week, een medicijn op je lijst, alcohol, een dag te weinig drinken: in een set vragen lezen die allemaal hetzelfde.⁠⁵ Het is geen diagnose. Bloedwaarden, een blik op je medicijnen en slaapdata zijn de lagen die een klachtenbeeld naar een verklaard beeld brengen, en die vraag je aan een arts. Waar een mistig hoofd breder gezien vandaan komt, staat in hersenmist: wat het is en waar het vandaan komt.

Thuisarts noemt de momenten om op werkdagen de huisarts te bellen: het gevoel dat het geheugen snel slechter wordt, klachten die de gewone dingen van een dag in de weg zitten, klachten die steeds erger worden en niet meer zijn zoals eerst, en het gevoel meer moeite met het geheugen te hebben dan andere mensen.⁠⁵

Samengevat

Concentratieproblemen horen bij de klachten waarmee Nederlandse volwassenen vaker bij de huisarts komen dan een paar jaar geleden. Wat het eerst uitvalt is de eenvoudige doorlopende aandacht, niet het langzame redeneren, en de gemeten oorzaken van concentratieproblemen liggen dicht bij huis: korte nachten, een moment van acute stress bij een veeleisende taak, een dag zonder water, medicijnen, alcohol. De geteste opties zijn bescheiden en echt, een keer bewegen en een weekhoeveelheid ervan, cafeïne vroeg en in een bekende dosis, één taak tegelijk met de rest opgeschreven. Een scan geeft je een getal voor hoeveel je vandaag meedraagt en twee weken later een tweede getal. Benoemen wat erachter zit, blijft werk voor een arts.