Waarom worden vrouwen ouder dan mannen? Wat biologie, roken en de Nederlandse cijfers verklaren

In dit artikel lees je het antwoord op de vraag ‘waarom worden vrouwen ouder dan mannen’ voor Nederland: welk deel van het verschil een biologische oorzaak heeft, welk deel een oorzaak in gewoonten zoals roken, en waarom de extra jaren niet allemaal gezonde jaren zijn. Dat is belangrijk, want mensen zien het verschil vaak als lot, terwijl de studies laten zien dat een groot deel ervan verandert met hoe mensen leven. De leefstijlscan van BioProfile geeft je een beeld van je eigen dagelijkse gewoonten, zodat je kan zien waar je vandaag staat. Het is zelfinzicht, en het kan je helpen betere keuzes te maken in je voeding en leefstijl. De scan is geen diagnose. De scan wijst geen oorzaak aan en beoordeelt je gezondheid niet. Dat kan alleen een arts.

Hoeveel ouder vrouwen worden in Nederland

In 2024 was de levensverwachting bij geboorte in Nederland 83,28 jaar voor vrouwen en 80,53 jaar voor mannen, een verschil van 2,75 jaar. In 2019 was het verschil 3,10 jaar, en in 2023 was het 3,02 jaar. In 2024 lag de levensverwachting van mannen iets hoger dan vóór de coronapandemie. Bij vrouwen lag die nog iets lager.⁠¹ De levensverwachting gaat naar verwachting voor iedereen stijgen: van 81,6 jaar in 2022 naar 86,5 jaar in 2050. In het trendscenario van het RIVM leven mannen 3 tot 3,5 jaar korter dan vrouwen, zowel in 2022 als in 2050.⁠⁵

In gewone woorden: met de sterftecijfers die in 2024 zijn gemeten, kan een Nederlands meisje verwachten een paar jaar langer te leven dan een jongen. Het verschil is de laatste jaren kleiner geworden, maar de prognose gaat er nog steeds van uit dat het ongeveer drie jaar blijft.

Waarom worden vrouwen ouder dan mannen: de biologie

De mens is de enige bekende soort waarbij één geslacht overal langer leeft, en dat geslacht zijn de vrouwen.⁠⁶ De geschiedenis geeft een sterke aanwijzing dat dit deels biologisch is. Onderzoekers bestudeerden zeven bevolkingsgroepen die hongersnoden, epidemieën en slavernij doormaakten. Op bijna elke leeftijd stierven vrouwen minder vaak dan mannen. In alle slavenpopulaties op één na leefden vrouwen ook gemiddeld langer. Baby’s maakten het grootste deel van het verschil uit: pasgeboren meisjes overleefden de extreme omstandigheden beter dan pasgeboren jongens. Op die leeftijd verschillen gedrag en sociale rollen amper.⁠² De auteurs concluderen dat het vrouwelijke overlevingsvoordeel biologische wortels heeft, en dat de omvang ervan afhangt van de omgeving en van sociale factoren.⁠²

Eenvoudig gezegd: nog voordat roken, werk of risico’s nemen een rol spelen, beginnen meisjes al met een kleine voorsprong in overleving.

Wat die biologie precies is, blijft onduidelijk. Een overzichtsartikel noemt mogelijke verklaringen: hormonen, de ongelijke manier waarop geslachtschromosomen en mitochondriën worden doorgegeven, afweerreacties en weerstand tegen oxidatieve schade. De auteurs noemen het bewijs voor deze verklaringen tot nu toe zwak.⁠⁶

De voorsprong is dus echt, maar de precieze oorzaak kan nog niet worden aangewezen.

Waarom mannen korter leven: roken en doodsoorzaken

Biologie bepaalt een vertrekpunt, en gewoonten bepalen voor een groot deel hoe groot het verschil wordt. In 31 Europese landen samen waren sterfgevallen die samenhangen met roken in 2014 goed voor ongeveer 3 van de 7 jaar die vrouwen langer leefden dan mannen. In 1995 verklaarde roken 5,2 van de 9,0 jaar. Sindsdien is het verschil kleiner geworden, samen met het deel dat door roken wordt veroorzaakt. Die recente afname wordt bijna volledig verklaard door veranderingen in de loop van de tijd in hoeveel mannen en vrouwen rookten, en de verwachting is dat het verschil verder kleiner wordt.⁠³

In gewone woorden: in Europa kwam in 2014 bijna de helft van het verschil tussen vrouwen en mannen op rekening van roken.

In Nederland roken mannen nog altijd vaker. In 2022/2023 rookte 21 procent van de mannen van 12 jaar en ouder minstens af en toe, tegen 15 procent van de vrouwen. Mannen hielden zich ook minder vaak aan de alcoholrichtlijn: 37 procent deed dat, tegen 54 procent van de vrouwen.⁠⁴

Welke doodsoorzaken vormen het verschil? Een vergelijking van tien landen vond dat kanker, hartziekten en externe oorzaken zoals ongevallen de grootste bijdrage aan het verschil leverden.⁠⁷ In Australië kunnen vrouwen van 25 jaar volgens de cijfers over 2016-2019 verwachten 3,79 jaar langer te leven dan mannen van dezelfde leeftijd. Hart- en vaatziekten waren goed voor bijna een derde van dat verschil, andere vormen van kanker dan longkanker voor ongeveer een kwart, en externe oorzaken zoals ongevallen en zelfdoding voor ongeveer een vijfde. Ook opleiding speelde een rol. Bij mensen met een universitaire opleiding was het verschil 2,28 jaar. Bij mensen met minder dan middelbaar onderwijs was het 4,67 jaar.⁠⁸

Wat dat voor jou betekent: het verschil bestaat vooral uit hartziekten, kanker en ongevallen, en het is kleiner bij mensen met meer opleiding. Veel ervan hangt dus af van hoe mensen leven, en minder ervan ligt vast bij de geboorte.

Langer, maar niet gezonder

Vrouwen leven langer, maar ze hebben niet meer gezonde jaren. Volgens de cijfers over 2023 kunnen Nederlandse vrouwen rekenen op 62,4 jaar in als goed ervaren gezondheid, tegen 64,1 jaar voor mannen. Jaren zonder beperkingen kwamen uit op 55,5 voor vrouwen en 59,4 voor mannen. Vrouwen leven ongeveer 3 jaar langer, maar brengen ruwweg 7 jaar meer met beperkingen door.⁠⁴ Het overzichtsartikel van hierboven noemt dit een paradox: vrouwen leven langer, maar hebben meer gezondheidsklachten, vooral op hoge leeftijd.⁠⁶ Een deel daarvan zie je terug in de doodsoorzaken. In Nederland is het aandeel sterfgevallen door psychische stoornissen en ziekten van het zenuwstelsel, waaronder dementie en de ziekte van Alzheimer, bij vrouwen bijna twee keer zo groot als bij mannen.⁠¹ Van de 4,9 jaar extra levensverwachting die het RIVM voor 2050 voorziet, wordt naar verwachting ongeveer 1,2 jaar met enige beperking geleefd.⁠⁵

Eenvoudig gezegd: veel van de extra jaren die vrouwen krijgen, zijn jaren met klachten. Hoe lang je leeft en hoe lang je goed leeft, zijn twee aparte vragen. Hoe de leeftijd van je lichaam kan verschillen van de leeftijd in je paspoort, lees je in biologische leeftijd versus kalenderleeftijd, en wat er met de jaren in het lichaam verandert, staat in gezond ouder worden: wat verandert met de jaren.

Wanneer je hulp moet vragen

Elk jaar krijgen in Nederland 6 op de 1.000 mannen en 3 op de 1.000 vrouwen een hartaanval. Thuisarts noemt deze signalen: een drukkend gevoel of pijn op de borst, samen met angst of het gevoel dat er iets ernstigs gebeurt, moeilijker ademen, zweten of een klamme huid, en misselijkheid. Mensen ouder dan 65 hebben vaker geen druk of pijn op de borst. Wel ademen ze moeilijk en snel, en hebben ze extreme moeheid, duizeligheid of een onrustig gevoel. Heb je eerder een hartaanval gehad? Bel dan 112 als je onrustig, misselijk en bezweet bent, of als de druk op de borst niet weggaat na 3 tabletjes of pufjes onder de tong.⁠⁹

In gewone woorden: druk op de borst met zweten of misselijkheid kan een signaal zijn van een hartaanval. Bij oudere mensen kunnen de signalen minder duidelijk zijn.

Wat de leefstijlscan laat zien

De leefstijlscan vraagt naar je dagelijkse gewoonten en geeft je een beeld van waar je vandaag staat. Dat is een beginwaarde. Herhaal de scan na een tijd en je hebt twee uitkomsten om te vergelijken, en dat vertelt je meer dan een gevoel kan. De scan kan je niet vertellen hoe lang je zult leven, en wijst geen oorzaak aan voor een klacht. De scan is geen diagnose.

Samengevat

Vrouwen in Nederland leven een paar jaar langer dan mannen.⁠¹ Een deel van die voorsprong is biologisch en is zelfs te zien bij pasgeborenen tijdens hongersnoden en epidemieën.⁠² Een groot deel komt door gewoonten, met roken bovenaan,⁠³ en door hartziekten, kanker en ongevallen.⁠⁷ Niet alle extra jaren die vrouwen krijgen, zijn gezonde jaren.⁠⁴ Het helpt om de signalen van een hartaanval te kennen,⁠⁹ en de leefstijlscan laat zien waar je eigen gewoonten vandaag staan.