Nieuwe biomarkers

Gepubliceerd op 28 oktober 2026 · Laatst bijgewerkt op 28 oktober 2026 · Leestijd ongeveer 13 minuten

Ook in Stressbestendigheid

Een vrouw van rond de 52 met zichtbare veerkracht tilt lachend een krat verse groenten op het aanrecht in een lichte keuken.

In het kort

  • Bij langlevende fruitvliegen was de veerkracht om onder oxidatieve stress in beweging te blijven de eigenschap die het betrouwbaarst via de moeder werd doorgegeven, bij beide geslachten en over twee generaties.⁠1
  • Nakomelingen van een langlevende moeder hadden duidelijk meer glutathion, een beschermend molecuul dat het lichaam zelf maakt, dan nakomelingen van een langlevende vader, en bij de kleinkinderen leek het voordeel groter te worden.⁠1
  • Dit alles is bij vliegen gemeten; of zulke overerving over generaties heen bij mensen optreedt, staat ter discussie en is moeilijk te bewijzen.⁠2

Veerkracht die via de moeder loopt

In dit stuk lees je hoe veerkracht onder stress bij langlevende fruitvliegen door de moeder werd doorgegeven, en waarom de eigenschap die het best werd doorgegeven simpelweg in beweging blijven was. Dat is belangrijk, want over veerkracht wordt vaak gesproken als één eigenschap die je hebt of mist, en deze bevinding geeft een gelaagder beeld: een deel van hoe een lichaam met stress omgaat, komt mogelijk mee van de generatie ervoor, en een ander deel komt daar duidelijk niet vandaan.

Portret van Sonia Sanz Muñoz

Geverifieerd door Sonia Sanz Muñoz, PhD

Gepromoveerd aan de University of Wollongong

Gecontroleerd op 28 oktober 2026

Je wordt wakker en loopt in gedachten al de lijst voor de dag door. De trein heeft vertraging, er komt een bericht van je werk binnen nog voor je koffie, en ’s middags zitten je schouders ergens bij je oren. ’s Avonds brengt een kleinigheid, een vergeten tas of een scherpe opmerking, je meer van slag dan nodig is. Op sommige dagen ben je voor het slapengaan weer bijgetrokken; op andere dagen is de spanning de volgende ochtend nog steeds voelbaar. Misschien heb je je weleens afgevraagd waarom een collega dezelfde druk gewoon lijkt op te vangen, en of dat iets is wat je kunt leren of iets wat je simpelweg hebt meegekregen.

Je bent niet de enige die het voelt

Je afgemat voelen door druk komt vaak voor. In 2025 voelde 21 procent van de werknemers in Nederland zich enkele keren per maand of vaker psychisch vermoeid door het werk, meldde het CBS in 2026.⁠3 Dat is ongeveer een op de vijf werkenden. Voor een deel van die mensen houdt het aan; hoe lang herstel duurt als je werk je heeft uitgeput is een vraag op zich.

Hoe lang en hoe goed een lichaam standhoudt, is een vraag voor hele bevolkingen. In Nederland was de levensverwachting bij geboorte in 2024 80,5 jaar voor mannen en 83,3 jaar voor vrouwen, volgens het CBS in 2025.⁠4 In het Verenigd Koninkrijk meldde het ONS in 2025 dat de periodelevensverwachting bij geboorte over 2021 tot 2023 78,8 jaar was voor mannen en 82,8 jaar voor vrouwen.⁠5 Het is verleidelijk om dat verschil te koppelen aan de vrouwelijke vliegen verderop in dit stuk, die onder stress beter standhielden dan de mannetjes. De gegevens uit de vliegen laten die stap niet toe.

Wil je weten waar je eigen stress vandaag staat, dan geeft de stressscan je een eerste meting van je eigen situatie. De scan is geen diagnose.

Waarom stress en een lang leven samenhangen

Het verband tussen een lang leven en omgaan met stress begint in de cel. Cellen maken reactieve vormen van zuurstof, en als er meer van zijn dan de cel aankan, beschadigen die delen van de cel, zoals de vetten. Die onbalans heet oxidatieve stress. Dat is niet hetzelfde als je gestrest voelen op je werk, maar de twee delen een idee: een belasting die meer van het systeem vraagt dan het systeem gemakkelijk kan dragen. Wat langdurige dagelijkse stress in je lichaam kan laten zien, lees je in ons artikel over symptomen van chronische stress.

Het lichaam heeft eigen verdedigingen tegen die belasting. Drie daarvan komen in dit stuk voor: glutathion, een beschermend molecuul dat het lichaam zelf maakt, en catalase en SOD, twee beschermende enzymen.

Wat tot nu toe bekend was, komt grotendeels van dezelfde groep in India. Die groep had een lijn fruitvliegen met een langer leven beschreven, waarin het langere leven samenging met weerstand tegen sommige vormen van omgevingsstress en met een sterkere verdediging door antioxidantenzymen. De onderzoekers concludeerden dat weerstand tegen oxidatieve stress een belangrijke factor lijkt te zijn in het lange leven van deze vliegen.⁠6 Door daarna langlevende en gewone vliegen in beide richtingen te kruisen en ouders, kinderen en kleinkinderen te volgen, vond de groep een moedereffect op de levensduur zelf, met als conclusie dat de manier waarop de eigenschap van een lang leven wordt doorgegeven afhangt van zowel genetische factoren als omgevingsfactoren.⁠7

Ander werk wees naar glutathion. In een andere vliegenstudie ging een hogere activiteit van een gen voor de aanmaak van glutathion in zenuwcellen samen met een langer leven en met betere beweging, een beter dagritme en een betere stressbestendigheid.⁠8 Daardoor werden glutathion en het vermogen om te bewegen aannemelijke kenmerken om te volgen.

Hier hield de kennis op. Bekend was dat een lang leven en stressbestendigheid bij deze vliegen samengaan, en dat de moeder ertoe doet voor de levensduur. Niet bekend was of de stressbestendigheid zelf wordt doorgegeven, via welke ouder, en welke delen ervan. De auteurs van de nieuwe studie schrijven dat dit soort overerving over generaties heen nog weinig was onderzocht.⁠1

Een nieuwe stap van twee Indiase universiteiten

Een man en een vrouw van rond de 55 lachen samen bij een kop koffie op een zonnig terras in de stad.

Het nieuwe werk komt van Deepashree S, van het Department of Studies in Zoology van de University of Mysore in Mysuru en de Gangwal School of Medical Sciences and Technology van het Indian Institute of Technology Kanpur, en Shivanandappa T, van het Department of Studies in Zoology van de University of Mysore. De studie verscheen op 16 oktober 2026 als tijdschriftartikel in Biogerontology; het gaat om een tijdschriftartikel en geen preprint.⁠1

De vraag was eenvoudig te stellen en moeilijk te beantwoorden: als langlevende vliegen beter met oxidatieve stress omgaan, erven hun kinderen en kleinkinderen dat dan, en maakt het uit welke ouder lang leefde? De onderzoekers stelden vliegen bloot aan paraquat, een stof die oxidatieve stress veroorzaakt, en vergeleken een lijn met een lange levensduur met een lijn met een normale levensduur. De twee lijnen werden in beide richtingen gekruist: een langlevende moeder met een gewone vader, en een gewone moeder met een langlevende vader. De onderzoekers volgden de ouders, de kinderen (F1) en de kleinkinderen (F2), en maten de overleving, hoe goed de vliegen nog konden klimmen en de eigen antioxidantverdediging van de vliegen.⁠1

Het eerste resultaat bevestigde het uitgangspunt: vliegen uit de lijn met een lange levensduur hielden onder paraquat duidelijk beter stand dan vliegen uit de gewone lijn, en vrouwtjes hielden beter stand dan mannetjes. Het hoofdresultaat gaat over de generaties daarna. De auteurs concluderen dat de stressbestendigheid die bij een lang leven hoort bij deze vliegen erfelijk is, dat hoeveel er wordt doorgegeven afhangt van de eigenschap, en dat de overerving vooral via de moederlijn loopt.⁠1

Waarom hoort een bevinding in vliegen thuis in een stuk voor jou? Omdat de bevinding een woord scherper maakt dat je waarschijnlijk losjes gebruikt. Veerkracht valt hier uiteen in stukken die zich verschillend gedragen: het vermogen om onder belasting in beweging te blijven werd stevig doorgegeven, één chemische verdediging werd over de generaties sterker, en een andere ging nauwelijks mee. Dat zegt niet wat jij hebt geërfd. Het geeft je wel een betere vraag over je eigen stress: niet of je veerkrachtig bent, maar welk deel van het omgaan met stress vandaag standhoudt en welk deel onder druk staat.

Overerving via de moederlijn, uitgelegd

Een man van rond de 50 loopt glimlachend in de wind over een breed Noordzeestrand onder een heldere lucht.

Het ene idee in de kern van deze studie is moederlijke overerving over generaties heen: een eigenschap die de kinderen, en zelfs de kleinkinderen, sterker via de moeder bereikt dan via de vader.

Kruisen in beide richtingen is wat dat zichtbaar maakt. Elke ouder geeft de nakomelingen de helft van de genen in de celkern. Als stressbestendigheid alleen door die genen werd gedragen, zou het niet uitmaken of de langlevende ouder de moeder of de vader was: beide soorten nakomelingen zouden hetzelfde uitvallen. Vallen de nakomelingen verschillend uit, dan komt er van één ouder iets mee naast de gedeelde genen in de kern.

De betekenis van veerkracht is in deze studie: je functie behouden terwijl je onder belasting staat. De auteurs spreken van locomotorische veerkracht: het vermogen van de vliegen om omhoog te blijven klimmen, tegen de zwaartekracht in, terwijl hun cellen onder oxidatieve stress staan. In beweging blijven was de eigenschap die het betrouwbaarst via de moeder werd doorgegeven, bij beide geslachten en bij zowel de kinderen als de kleinkinderen.⁠1

Twee voorbeelden maken het idee concreet. Neem eerst de dochters. Vrouwelijke nakomelingen van een langlevende moeder stierven onder paraquat duidelijk minder vaak dan vrouwelijke nakomelingen van een langlevende vader, in de F1- en in de F2-generatie.⁠1 Beide groepen dochters hadden een langlevende ouder; het verschil zat in welke ouder dat was.

Het tweede voorbeeld is chemisch. Nakomelingen van een langlevende moeder hadden duidelijk meer glutathion dan nakomelingen van een langlevende vader, bij de kinderen en de kleinkinderen, bij mannetjes en vrouwtjes. Bij de kleinkinderen waren er aanwijzingen dat dit voordeel in glutathion eerder was gegroeid dan afgenomen.⁠1

Niet elke verdediging volgde dit patroon. Catalase werd nauwelijks doorgegeven, wat de auteurs koppelen aan de vooral nucleaire, genetische regulatie van dat enzym. Daarnaast was het aandeel van de moeder in verschillende metingen (reactieve zuurstof, schade aan vetten, SOD en beweging) groot bij de ouders en kleiner in latere generaties.⁠1 Vooral via de moeder betekent niet voor altijd via de moeder.

Niet aangetoond is hoe de moeder dit doorgeeft. De auteurs noemen drie routes voor verder onderzoek: via de inhoud van de eicel rond de kern (cytoplasmatisch), via markeringen die veranderen hoe genen worden gebruikt (epigenetisch), en via de mitochondriën, de energiecentrales van de cel.⁠1

Doorgegeven, en ook in staat om weg te ebben

Fruitvliegen hebben dit soort overerving al eerder laten zien. In een aparte onderzoekslijn bleef een gedrag dat bij moeders door een dreiging was opgewekt vijf generaties lang bestaan bij nakomelingen die die dreiging nooit tegenkwamen, en daarna ebde het gedrag weg.⁠9 De eerste auteur van dat werk verwoordde het idee eenvoudig:

Het transgenerationele deel betekent gewoon over meerdere generaties heen: we veranderen het fenotype of gedrag in de directe generatie en daarnaast, in dit voorbeeld, over vijf generaties.⁠10

Julianna (Lita) Bozler, PhD, alumna van het Molecular and Cellular Biology (MCB) Program, eerste auteur van een fruitvliegstudie naar overerving over generaties heen, Geisel School of Medicine at Dartmouth College

Dat wegebben is belangrijk. Het laat zien dat zulke overgeërfde veranderingen bij vliegen over generaties kunnen afnemen in plaats van een blijvende genetische verandering te zijn,⁠9 en dat past bij het kleiner wordende aandeel van de moeder in de nieuwe studie.

Wat de vliegen je niet vertellen

Waarom zou je eigenlijk vliegen gebruiken? Een onderzoeker naar veroudering bij fruitvliegen legde de redenering uit:

We kunnen natuurlijk niet veel onderzoek bij mensen doen, dus gebruiken we deze vliegen om er een beetje van te leren en dat daarna op mensen toe te passen⁠11

Jeff Copeland, universitair docent biologie, onderzoeker naar veroudering bij fruitvliegen, Eastern Mennonite University

Voor deze bevinding is die laatste stap nog niet gezet. De studie gaat alleen over fruitvliegen, en niets in de samenvatting is bij mensen gemeten.⁠1 Het aantal vliegen staat niet in de samenvatting. De stress kwam van paraquat in een lab en was dus geen druk van een werkdag. Mentale veerkracht, de manier waarop een mens terugveert na druk, is niet gemeten. De routes achter het effect worden genoemd maar zijn niet aangetoond.

Bij mensen is de vraag open. Dit soort overerving over generaties heen is gezien bij planten, wormen en fruitvliegen, maar of het bij zoogdieren optreedt, en bij mensen in het bijzonder, is onderwerp van een omstreden debat.⁠2 Bij mensen zijn zulke effecten moeilijk te bewijzen, omdat genetische, ecologische en culturele overerving in de weg zitten.⁠2 Dit stuk beweert dus niet dat je stressbestendigheid van je moeder komt.

Kort gezegd, en wat je nu kunt doen

Een vrouw van rond de 54 luistert glimlachend naar een huisarts in een lichte spreekkamer met planten.

Kort gezegd: bij langlevende fruitvliegen werd weerstand tegen oxidatieve stress doorgegeven aan kinderen en kleinkinderen, vooral via de moederlijn, en ging in beweging blijven onder stress het betrouwbaarst mee.⁠1 Nakomelingen van een langlevende moeder hadden ook meer glutathion, catalase werd nauwelijks doorgegeven, en het aandeel van de moeder in verschillende metingen was bij de kleinkinderen kleiner geworden.⁠1 Alles is alleen bij vliegen gemeten, het aantal vliegen staat niet in de samenvatting, en of zulke overerving bij mensen optreedt, staat ter discussie.⁠2 Ondertussen komt druk veel voor: 21 procent van de werknemers in Nederland voelde zich in 2025 enkele keren per maand of vaker psychisch vermoeid door het werk.⁠3

Zie je veerkracht als iets dat uit delen bestaat: vraag je af welk deel van het omgaan met stress vandaag standhoudt en welk deel onder druk staat. Lees nieuws over overgeërfde stressbestendigheid met de grens van het vliegenonderzoek in gedachten: een bevinding in vliegen is voor mensen nog geen antwoord, maar een vraag. En als stress zwaar op je weegt en wat je zelf probeert niet helpt, ga dan naar de huisarts.⁠12

Dan blijft de vraag hoe het nu met je gaat: waar je stress vandaag staat, als beginpunt waar je later op terug kunt komen. De meting onder dit stuk is precies daarvoor bedoeld.

Veelgestelde vragen

Wat is de betekenis van veerkracht?

Veerkracht betekent je functie behouden terwijl je onder belasting staat. In de fruitvliegstudie in dit stuk betekende het iets concreets: het vermogen van de vliegen om te blijven klimmen terwijl hun cellen onder oxidatieve stress stonden.⁠1

Is veerkracht tegen stress erfelijk?

Bij langlevende fruitvliegen gedeeltelijk: hoeveel er werd doorgegeven, hing af van de eigenschap, en het liep vooral via de moederlijn.⁠1 Bij mensen is dit niet aangetoond; of zulke overerving over generaties heen bij mensen optreedt, staat ter discussie en is moeilijk te bewijzen.⁠2

Zegt deze studie iets over mentale veerkracht?

Nee. De vliegen werden getest op overleving, klimmen en lichaamschemie onder een stof die oxidatieve stress veroorzaakt. Mentale veerkracht, de manier waarop een mens terugveert na druk, is niet gemeten, en niets in de samenvatting is bij mensen gemeten.⁠1

Wat is glutathion?

Een beschermend molecuul dat het lichaam zelf maakt, onderdeel van de eigen verdediging van het lichaam tegen oxidatieve stress. Bij de vliegen hadden nakomelingen van een langlevende moeder er duidelijk meer van dan nakomelingen van een langlevende vader.⁠1 In een andere vliegenstudie ging een hogere aanmaak van glutathion in zenuwcellen samen met een langer leven.⁠8

Wanneer ga ik met stress naar een arts?

De NHS raadt aan naar een huisarts te gaan als je moeite hebt om met stress om te gaan, als wat je zelf probeert niet helpt, of als je liever een verwijzing via een huisarts krijgt.⁠12

Bronnen

Elke bron hieronder is nagelopen op de dag dat dit artikel werd gepubliceerd. De nummering volgt de tekst.

  1. Deepashree S, Shivanandappa T. Oxidative stress resistance of the extended longevity phenotype of Drosophila under paraquat exposure is heritable: influence of maternal genotype on the offspring. Biogerontology, 2026. doi.org/10.1007/s10522-026-10523-z
  2. Horsthemke B. A critical view on transgenerational epigenetic inheritance in humans. Nature Communications, 2018. doi.org/10.1038/s41467-018-05445-5
  3. CBS. Arbeidsomstandigheden. De arbeidsmarkt in cijfers 2025. 2026. longreads.cbs.nl
  4. CBS. 172 duizend mensen overleden in 2024. 2025. cbs.nl
  5. ONS. National life tables: life expectancy in the UK: 2021 to 2023. 2025. ons.gov.uk
  6. Deepashree S, Shivanandappa T, Ramesh SR. Life History Traits of an Extended Longevity Phenotype of Drosophila melanogaster. Current Aging Science, 2017. doi.org/10.2174/1874609810666170209111350
  7. Deepashree S, Shivanandappa T, Ramesh SR. Is Longevity a Heritable Trait? Evidence for Non-genomic Influence from an Extended Longevity Phenotype of Drosophila melanogaster. Current Aging Science, 2018. doi.org/10.2174/1874609810666170615120942
  8. Moskalev A, Guvatova Z, Shaposhnikov M, Lashmanova E, Proshkina E, Koval L, Zhavoronkov A, Krasnov G, Kudryavtseva A. The Neuronal Overexpression of Gclc in Drosophila melanogaster Induces Life Extension With Longevity-Associated Transcriptomic Changes in the Thorax. Frontiers in Genetics, 2019. doi.org/10.3389/fgene.2019.00149
  9. Bozler J, Kacsoh BZ, Bosco G. Transgenerational inheritance of ethanol preference is caused by maternal NPF repression. eLife, 2019. doi.org/10.7554/eLife.45391
  10. Julianna (Lita) Bozler, PhD, alumna of the Molecular and Cellular Biology Program, Geisel School of Medicine at Dartmouth. Can parental experiences influence offspring behavior? Here’s the \”Buzz\”. Dartmouth Graduate Studies, 2019. graduate.dartmouth.edu
  11. Jeff Copeland, Assistant Professor of Biology, Eastern Mennonite University. Research on Flies Could Unlock Aging Mysteries. EMU News, 2011. emu.edu
  12. NHS. Get help with stress. NHS website. nhs.uk

Citaten uit het Engels zijn door BioProfile vertaald.

Zie waar je vandaag staat

Een korte reeks vragen over de afgelopen weken, en je stressmeting staat in je dashboard. Wat de scan meet en waarop de scan gebaseerd is, lees je op de scanpagina.

Gratis, ongeveer 3 minuten. Een analyse van je antwoorden, nooit een diagnose.