Nieuw onderzoek

Gepubliceerd op 20 oktober 2026 · Laatst bijgewerkt op 20 oktober 2026 · Leestijd ongeveer 14 minuten

Ook in Slaap en herstel

Lachende vijftiger in een lichte keuken die na het uitgerust wakker worden thee inschenkt bij het raam in de ochtendzon

In het kort

  • Moeite met uitgerust wakker worden komt veel voor: ruim één op de vier Nederlanders van 12 jaar en ouder heeft problemen met slapen, meldde het RIVM in 2025, en bij volwassenen van 50 tot en met 64 jaar is dat 29%.⁠1,2
  • Onderzoekers van de Zhejiang University haalden een korte denktest van 15 vragen uit een langere test die in 1975 voor het eerst werd beschreven, en toetsten die bij 3.259 volwassenen van 65 jaar of ouder in China.⁠3,4
  • Het onderzoek keek niet naar slaap; het biedt een snellere, consistente manier om het denken te meten.⁠3 Voor je eigen nachten geeft de slaapscan van BioProfile je een startpunt. De scan is geen diagnose.

De ochtend komt voordat je klaar bent

In dit achtergrondartikel lees je wat een nieuwe korte denktest voor ouderen is, hoe onderzoekers in China die hebben getoetst, en wat die wel en niet zegt over wazig wakker worden. Dat is belangrijk omdat elke bewering over slaap en een scherp verstand erop rust dat iemand het denken meet, en een korte test die goed samenhangt is het soort instrument waarmee onderzoekers dat in grote groepen en over langere tijd kunnen volgen. Het onderzoek zelf gaat niet over slaap, en het kan je niet vertellen hoe je uitgerust wakker wordt.

Portret van Sonia Sanz Muñoz

Geverifieerd door Sonia Sanz Muñoz, PhD

Gepromoveerd aan de University of Wollongong

Gecontroleerd op 20 oktober 2026

De wekker gaat en je lichaam houdt vol dat het nog nacht is. Je ging op tijd naar bed, je lag niet lang wakker, en toch sta je zwaarder op dan je ging liggen. Koffie helpt een tijdje. Halverwege de ochtend raak je de draad kwijt van een zin die je zelf begon. Je zoekt je sleutels terwijl je ze in je hand hebt. ’s Middags lees je dezelfde mail steeds opnieuw, en de woorden glijden langs je heen zonder te blijven hangen.

Niet uitgerust wakker worden gaat verder dan een trage start. Het is het gevoel dat de nacht het werk niet heeft gedaan, en dat je hoofd daar overdag voor betaalt: iets trager in het vinden van een woord, iets sneller vergeten waarom je een kamer binnenliep. Gebeurt het af en toe, dan haal je je schouders op. Gaat het om nooit uitgerust wakker worden, dan begint het te voelen als een deel van wie je bent, en er komt een stille vraag mee: is dit gewoon moeheid, of verandert mijn denken?

Dit artikel gaat over dat verband tussen de nacht en een helder hoofd. Het stuk eindigt met een nieuw onderzoek dat iets eenvoudigs en nuttigs deed: het bouwde een kortere manier om te meten hoe goed ouderen denken.

Moeite met uitgerust wakker worden: je bent een van velen

Word je vaak wakker zonder dat je uitgerust bent, dan ben je in groot gezelschap. Ruim één op de vier Nederlanders van 12 jaar en ouder heeft problemen met slapen, meldde het RIVM in 2025 op VZinfo.⁠1 Het RIVM is het Nederlandse rijksinstituut achter de officiële cijfers hierover.

Dezelfde RIVM-cijfers, gepubliceerd in 2025 en over 2024, laten zien hoe het probleem met de leeftijd verschuift. Problemen met slapen komen het minst voor bij jongeren van 12 tot en met 17 jaar, 22%, en het meest bij volwassenen van 50 tot en met 64 jaar, 29%.⁠2 Tussen de tienerjaren en de late middelbare leeftijd wordt de klacht dus vaker.

Deze cijfers zeggen niet waarom jouw nachten tekortschieten, en ze maken geen onderscheid tussen iemand die kort slaapt en iemand die lang slaapt en toch moe wakker wordt. Wat ze wel zeggen: de ochtend die jij kent, kennen veel mensen.

Waarom een nacht je hoofd wazig kan laten

Iemand kan om verschillende redenen moe wakker worden, en geen artikel kan je vertellen welke reden voor jou geldt. Toch kijken onderzoekers al lang naar wat slaap voor de hersenen doet, en twee onderzoekslijnen springen eruit.

De eerste komt uit dieronderzoek. Bij levende muizen ging natuurlijke slaap samen met duidelijk meer ruimte tussen de hersencellen en een snellere afvoer van afvalstoffen uit de hersenen.⁠5 Dat leverde een beeld op dat veel mensen overtuigend vonden: de nacht als de uren waarin de hersenen opruimen. Het is wel een beeld dat niet uit mensen komt, maar uit muizen.

De tweede komt uit grote gegevensbestanden over mensen. In gegevens van de UK Biobank over volwassenen van 38 tot 73 jaar ging ongeveer zeven uur slaap samen met de beste scores op denktests en op mentaal welzijn. Tijdens de vervolgperiode gingen zowel te weinig als te veel slaap samen met een achteruitgang in denkvaardigheden.⁠6 Dat laat een verband zien, maar is geen bewijs dat de uren slaap de verandering veroorzaakten.

Ongeveer daar houdt de kennis op. Het muizenonderzoek laat een mechanisme zien dat bij mensen niet op dezelfde manier is gemeten. Het onderzoek bij mensen laat geen oorzaak zien, wel een patroon. En om te zien of het denken van iemand in de loop der jaren verandert, samen met de slaap of met iets anders, heb je eerst een goede manier nodig om denken te meten, een die je bij veel mensen tegelijk kunt gebruiken.

De bekendste maat is de Mini-Mental State Examination, een langere denktest die in 1975 voor het eerst werd beschreven.⁠4 Enige vertraging hoort ook gewoon bij ouder worden: Thuisarts, de Nederlandse informatiesite van huisartsen, zegt dat het geheugen wat langzamer werkt als je ouder wordt, en dat dit voor veel mensen geldt.⁠7 Om gewone vertraging te onderscheiden van een verandering die een nadere blik waard is, en om grote groepen in de tijd te volgen, hebben onderzoekers een maat nodig die zowel snel als consistent is. Wil je eerst meer weten over de nacht zelf, dan heeft BioProfile een pagina over hoeveel diepe slaap je per nacht krijgt.

Een kortere test uit Zhejiang

Twee vrienden van begin vijftig lachen samen terwijl ze verse groenten uitkiezen op een buitenmarkt in het ochtendlicht

Dat gat wilde een groep onderzoekers in China dichten, voor één bepaalde situatie. Li J, Zhang H, Fang L, Dai S, Chen K en Tang M werken aan de Zhejiang University: vier van hen bij de afdeling Public Health van het Fourth Affiliated Hospital van de Zhejiang University School of Medicine in Hangzhou, één bij de afdeling Public Health van het Second Affiliated Hospital in Hangzhou, en één bij het Fourth Affiliated Hospital, de International School of Medicine en de International Institutes of Medicine van de universiteit in Yiwu.⁠3

De onderzoekers publiceerden hun werk op 9 oktober 2026 in het tijdschrift Geriatr Nurs, de verkorte titel waaronder het tijdschrift in PubMed staat. Het verscheen niet als preprint, maar als tijdschriftartikel.⁠3

Wat de onderzoekers deden, is eenvoudig te beschrijven. Het team nam de langere Mini-Mental State Examination en haalde daar een korte schaal van 15 vragen uit, die de onderzoekers de Short-Form Cognitive Scale noemen. Daarna toetste het team die korte schaal bij 3.259 volwassenen van 65 jaar of ouder in China die thuis wonen, in plaats van in een instelling.⁠3

Waarom zou dit jou iets kunnen schelen, als je gewoon iemand bent die met een wazig hoofd wakker wordt? Het onderzoek gaat niet over slaap, en het vertelt je niet hoe je uitgerust wakker wordt. Het is om een andere reden van belang. Elke bewering die je leest over slaap en een scherp verstand, ook die in dit artikel, rust erop dat iemand het denken meet. Is die maat lang, dan wordt die minder vaak gebruikt; is die kort maar slordig, dan zeggen de getallen weinig. Een korte schaal die goed samenhangt, is het soort instrument waarmee onderzoekers in grote groepen en over langere tijd kunnen nagaan of het denken meebeweegt met hoe mensen slapen. Voor iedereen die met een wazig hoofd wakker wordt en zich afvraagt wat dat voor het hoofd betekent, zullen de echte antwoorden daar vandaan moeten komen.

Wat het betekent als een test goed samenhangt

Vijftiger in een linnen overhemd lost geconcentreerd en glimlachend een puzzel op papier op, op een zonnig houten terras

Het enige idee in dit onderzoek dat de moeite waard is om te begrijpen, is wat onderzoekers bedoelen als ze zeggen dat een test “samenhangt”. Dat klinkt technisch. Dat is het niet.

Een denktest is een reeks vragen waarvan de antwoorden worden opgeteld tot een score. Die score betekent alleen iets als twee dingen kloppen. Ten eerste moeten de vragen uiteenvallen in de onderdelen die ze moesten meten. Ten tweede moeten vragen over hetzelfde met elkaar overeenstemmen: wie goed scoort op één vraag in een onderdeel, scoort meestal ook goed op de andere vragen in dat onderdeel. Kloppen beide, dan is de score consistent, en is een verandering in de score eerder een verandering in de persoon dan ruis in de test.

Twee voorbeelden maken het concreet. Stel je een keukenweegschaal voor die elke keer een ander gewicht aangeeft als je dezelfde zak bloem erop zet. Je zou geen enkele meting vertrouwen, en je zou nooit kunnen zien of de zak lichter was geworden. Een denktest die niet samenhangt, is die keukenweegschaal: wat die op een bepaalde dag ook aangeeft, je kunt er geen verandering uit aflezen.

Stel je nu een korte vragenlijst over je ochtenden voor. Eén vraag gaat over hoe alert je je voelt na het opstaan, één over hoe snel je op gang komt, en één over welke kleur je mok heeft. Tel de antwoorden op en het totaal betekent minder dan het lijkt, omdat de mokvraag niets met je ochtenden te maken heeft. Nagaan of een test samenhangt, komt neer op het opsporen van de mokvragen en ervoor zorgen dat er geen enkele overblijft.

De nieuwe korte schaal heeft vier onderdelen. Aandacht: je focus bij een taak houden. Oriëntatie: weten waar je bent en wanneer. Inprenting: iets nieuws opnemen dat je net is verteld. Uitgestelde herinnering: dat iets later weer ophalen.⁠3 Dit zijn alledaagse vaardigheden, van hetzelfde soort als wat je merkt op een trage ochtend, als je een zin kwijtraakt of vergeet waarom je een kamer binnenliep.

Dat slaap belangrijker wordt naarmate we ouder worden, verwoordde een onderzoeker uit Cambridge eenvoudig:

Goed slapen is belangrijk in alle levensfasen, maar vooral naarmate we ouder worden

Barbara Sahakian, hoogleraar, afdeling Psychiatrie, University of Cambridge⁠8

Ook de slaap zelf verandert met de jaren. Een Nederlandse slaaponderzoeker zei het zo:

Je ziet in het algemeen dat met het toenemen van de leeftijd de kans op slapeloosheid toeneemt.

Eus van Someren, hoogleraar neurofysiologie, Vrije Universiteit Amsterdam⁠9

Kort gezegd: in het algemeen wordt goed slapen lastiger naarmate mensen ouder worden. Dat past bij de RIVM-cijfers hierboven, waarin problemen met slapen vaker voorkwamen in de groep van 50 tot en met 64 dan in die van 12 tot en met 17.⁠2 Hoe ouder de groep, hoe meer reden er is voor een snelle en betrouwbare manier om te zien hoe het met het denken gaat.

Wat het onderzoek vond, en bij wie

De onderzoekers bestudeerden 3.259 volwassenen van 65 jaar of ouder, thuiswonend in China, op één moment.⁠3

De vragen vielen, zoals bedoeld, uiteen in de vier geplande onderdelen. Elke vraag paste minstens voldoende bij het eigen onderdeel, en veel vragen pasten er heel goed bij. De vragen binnen elk onderdeel stemden goed met elkaar overeen, en ook de schaal als geheel hing goed samen, beoordeeld met de gangbare controles die onderzoekers hiervoor gebruiken.⁠3 De statistiek achter deze gewone woorden staat in het onderzoek zelf.

De auteurs concluderen dat de korte schaal het snel testen van het denken makkelijker kan maken in grote onderzoeken onder thuiswonende mensen en bij gezondheidscontroles voor ouderen in China.⁠3 Let op het woord “kan”. Het is een voorzichtige bewering, en die past precies bij wat er is gedaan.

Wat het onderzoek niet liet zien

Hier houdt het onderzoek op, en het houdt bewust vroeg op. Het is één meetonderzoek in China. Het onderzocht geen slaap, en het onderzocht geen enkele verandering in leefstijl.⁠3 Het kan je niet vertellen of anders slapen verandert hoe goed je denkt.

Een aantal dingen staat niet in de samenvatting, het enige deel van het artikel dat wij hebben gelezen: hoe de scores op de korte schaal zich verhouden tot die op de volledige langere test, welke score als laag zou gelden, of mensen dezelfde score halen als ze twee keer worden getest, en hoe lang het invullen van de korte schaal duurt. Of de schaal buiten China even goed werkt, of bij mensen jonger dan 65, is niet onderzocht.

Ook het verband tussen slaap en denken is nog steeds een verband. Een van de onderzoekers achter het UK Biobank-werk zei het voorzichtig:

Hoewel we niet met zekerheid kunnen zeggen dat te weinig of te veel slaap cognitieve problemen veroorzaakt, lijkt onze analyse, waarin we individuen over een langere periode bekijken, dit idee te ondersteunen.

Jianfeng Feng, hoogleraar, Fudan University⁠10

“Lijkt te ondersteunen” heeft precies het juiste gewicht. Om van een verband tot een antwoord te komen, zullen onderzoeken slaap en denken bij dezelfde mensen in de tijd moeten volgen, met maten die samenhangen. Een korte schaal zoals deze is niet het antwoord, maar één stukje van dat werk.

Kort gezegd, en waar je kunt beginnen

Vijftiger in een lichte windjas wandelt vief en glimlachend over het strand bij zonsopgang, met de duinen op de achtergrond

Kort gezegd: onderzoekers van de Zhejiang University haalden een korte schaal van 15 vragen uit de langere Mini-Mental State Examination en toetsten die bij 3.259 thuiswonende volwassenen van 65 jaar of ouder in China; de schaal hing goed samen.⁠3 Het onderzoek mat het denken op één moment en bestudeerde geen slaap. In Nederland heeft ruim één op de vier mensen van 12 jaar en ouder problemen met slapen, het vaakst volwassenen van 50 tot en met 64 jaar.⁠1,2

Wat een onderzoek in China heeft gemeten, kun je niet veranderen, maar je kunt wel beter naar je eigen ochtenden kijken. Hier zijn drie richtingen, maar geen ervan is een recept.

Ten eerste: let niet alleen op hoe lang je slaapt, maar ook op hoe je wakker wordt. Een nacht kan op de klok lang genoeg zijn en je toch wazig achterlaten; hoe je je voelt als je opstaat, is ook informatie.

Ten tweede: bekijk je nachten als een patroon in plaats van als één slechte nacht. Eén zware ochtend zegt weinig; een reeks ervan zegt meer. In de Britse gegevens gingen zowel te weinig als te veel slaap in de loop van de tijd samen met lagere denkscores, en dat is geen regel voor je eigen aantal uren, wel een reden om op het patroon te letten.⁠6

Ten derde: maak je je zorgen over je geheugen in plaats van over je energie, dan is dat een vraag voor je huisarts. Thuisarts raadt aan contact op te nemen als je denkt dat je geheugen snel slechter wordt, als het je hindert bij de gewone dingen die je op een dag doet, of als het steeds slechter wordt.⁠7

Wat overblijft, is de vraag hoe: hoe je slaap er vandaag echt voor staat, en hoe zich dat verhoudt tot hoe je je ’s ochtends voelt. Een scan van je slaap geeft je een startpunt om te zien waar je staat, en de scan is geen diagnose. Wil je eerst verder lezen, dan gaat waarom je moe wakker wordt dieper in op de ochtend zelf.

Veelgestelde vragen

Waarom word ik nooit uitgerust wakker?

Er is niet één antwoord, en dit artikel kan het jouwe niet geven. Het komt veel voor: ruim één op de vier Nederlanders van 12 jaar en ouder heeft problemen met slapen, meldde het RIVM in 2025.⁠1 Wat er in jouw geval achter zit, beoordeelt een arts.

Hoeveel uur slaap heb je nodig om uitgerust wakker te worden?

Geen enkel onderzoek kan jouw eigen getal geven. In gegevens van de UK Biobank over volwassenen van 38 tot 73 jaar ging ongeveer zeven uur slaap samen met de beste scores op denktests en op mentaal welzijn.⁠6 Dat is een verband in een grote groep, geen regel voor iedereen afzonderlijk, en dat onderzoek ging over scores op denken en welzijn.

Is het normaal dat mijn geheugen trager wordt als ik ouder word?

Tot op zekere hoogte wel. Thuisarts, de Nederlandse informatiesite van huisartsen, zegt dat het geheugen wat langzamer werkt als je ouder wordt, en dat dit voor veel mensen geldt.⁠7 Bel je huisarts als je denkt dat je geheugen snel slechter wordt, als het je hindert bij de gewone dingen die je op een dag doet, of als het steeds slechter wordt.⁠7

Liet het nieuwe onderzoek zien dat beter slapen je denken scherp houdt?

Nee. Het onderzoek ontwikkelde en toetste een korte denktest bij ouderen in China, met één meting. Het onderzocht geen slaap en geen enkele verandering in leefstijl.⁠3

Bronnen

Elke bron hieronder is nagelopen op de dag dat dit artikel werd gepubliceerd. De nummering volgt de tekst.

  1. RIVM. Slaapproblemen, totale bevolking. VZinfo, 2025. vzinfo.nl
  2. RIVM. Slaapproblemen, totale bevolking. VZinfo, 2025. vzinfo.nl
  3. Li J, Zhang H, Fang L, Dai S, Chen K, Tang M. Development and validation of a short-form cognitive scale (SCS) for Chinese community-dwelling older adults. Geriatr Nurs, 2026. doi.org/10.1016/j.gerinurse.2026.104384
  4. Folstein MF, Folstein SE, McHugh PR. \”Mini-mental state\”. A practical method for grading the cognitive state of patients for the clinician. Journal of Psychiatric Research, 1975. doi.org/10.1016/0022-3956(75)90026-6
  5. Xie L, Kang H, Xu Q, Chen MJ, Liao Y, Thiyagarajan M, O’Donnell J, Christensen DJ, Nicholson C, Iliff JJ, Takano T, Deane R, Nedergaard M. Sleep drives metabolite clearance from the adult brain. Science, 2013. doi.org/10.1126/science.1241224
  6. Li Y, Sahakian BJ, Kang J, Langley C, Zhang W, Xie C, Xiang S, Yu J, Cheng W, Feng J. The brain structure and genetic mechanisms underlying the nonlinear association between sleep duration, cognition and mental health. Nature Aging, 2022. doi.org/10.1038/s43587-022-00210-2
  7. Thuisarts.nl (NHG). Ik vergeet snel dingen. thuisarts.nl
  8. Barbara Sahakian, professor, Department of Psychiatry, University of Cambridge. Seven hours of sleep is optimal in middle and old age, say researchers. University of Cambridge, 2022. cam.ac.uk
  9. Eus van Someren, hoogleraar neurofysiologie, Vrije Universiteit Amsterdam. Slaapprofessor Eus van Someren over het slapeloze brein. vu.nl, 2022. vu.nl
  10. Jianfeng Feng, professor, Fudan University. Seven hours of sleep is optimal in middle and old age, say researchers. University of Cambridge, 2022. cam.ac.uk

Citaten uit het Engels zijn door BioProfile vertaald.

Bekijk hoe je slaap er vandaag voor staat

Beantwoord vragen over hoe je slaapt en hoe je wakker wordt, en je slaapscore staat in je dashboard. De scan geeft je inzicht en is geen diagnose.

Gratis, ongeveer 3 minuten. Een analyse van je antwoorden, nooit een diagnose.