Hartslag en conditie: kan een gesprekstherapie je hartritme veranderen?

Als je lichaam nog niet doorheeft dat de dag voorbij is

Met je hartslag en conditie kom je de dag door: de inbox, de trein naar huis, de boodschappen en een gesprek dat door je hoofd blijft malen. ’s Avonds ga je zitten en merk je dat je hart nog hard gaat, alsof je lichaam niet heeft gehoord dat de dag voorbij is. In bed loop je morgen al door, en ’s ochtends heb je het gevoel dat je nooit helemaal tot rust bent gekomen. Het horloge om je pols toont naast je hartslag en conditie misschien ook een getal dat hartslagvariabiliteit heet, en misschien is dat lager dan vorige week. Je vraagt je af wat dat betekent, en of het piekeren in je hoofd en het kloppen in je borst bij hetzelfde verhaal horen.

Vaak is dat zo, en een nieuwe overzichtsstudie van het onderzoek voegt een stukje aan dat verhaal toe. De studie kijkt naar een veelgebruikte gesprekstherapie bij piekeren en somberheid en stelt een eenvoudige vraag: als het met je hoofd beter gaat, verandert je hart dan ook?

Je bent niet de enige

Piekeren en somberheid komen veel voor. In 2023 had 42 procent van de mensen in Nederland van 12 jaar of ouder zich in de afgelopen vier weken angstig of somber gevoeld, blijkt uit cijfers die CBS in 2024 publiceerde.⁠³ Bij vrouwen was dat 48 procent, bij mannen 37 procent.⁠⁴

Aan de overkant van de Noordzee is het beeld vrijwel hetzelfde. In april 2025 had 18% van de volwassenen in Groot-Brittannië matige tot ernstige klachten van somberheid, meldde het Office for National Statistics (ONS) in 2025. Het aandeel was het hoogst onder jongere volwassenen: 26% van de 16- tot 29-jarigen.⁠⁵

Ook het lichaam heeft een eigen cijfer. In 2022 voldeed 44 procent van de Nederlandse volwassenen aan de Beweegrichtlijnen van de Gezondheidsraad, meldde CBS in 2023.⁠⁶ Dat betekent dat meer dan de helft dat niet deed.

Is je hoofd dus vol en is je conditie niet waar je die wilt hebben, dan sta je daar zeker niet alleen in. De gratis hart- en vaatscan van BioProfile geeft je een eerste beeld van waar je zelf staat met je hart en je conditie. De scan is geen diagnose. De scan geeft je inzicht in waar je vandaag staat.

Waarom piekeren te zien is in je hartslag

Je hart tikt niet als een klok. De tijd tussen de ene slag en de volgende verandert steeds, iets langer, dan iets korter, en die verandering heet hartslagvariabiliteit. Een gezond hart is geen metronoom. Het hart past zich snel aan aan wat je ervan vraagt, lichamelijk en mentaal.⁠⁷ Hartslagvariabiliteit is niet hetzelfde als je hartslag. Wat als een normale hartslag in rust geldt, lees je op onze pagina over een normale hartslag.

Veel van dat aanpassen doet de kalmerende tak van het zenuwstelsel, die via de nervus vagus als een rem op het hart werkt. Onderzoekers lezen de activiteit daarvan af aan bepaalde delen van de variatie: het snelle ritme dat je ademhaling volgt, de hoogfrequente band, en het verschil van de ene slag op de volgende, een maat die RMSSD heet.⁠⁷

Het was al bekend dat piekeren in dit ritme te zien kan zijn. Een meta-analyse uit 2014 van 36 artikelen vergeleek 2086 mensen bij wie angst als aandoening was vastgesteld met 2294 mensen bij wie dat niet zo was. De eerste groep had een lagere hartslagvariabiliteit, een klein tot middelgroot verschil.⁠²

Die uitkomst is wel een momentopname. De uitkomst zegt dat mensen die met angst worstelen vaak een minder variabel hartritme hebben. De uitkomst zegt niet of dat ritme verandert zodra die mensen zich beter gaan voelen. Er was ook een tweede gat in de kennis. Of een gesprekstherapie werkt, wordt meestal beoordeeld met vragenlijsten waarin mensen hun eigen klachten een score geven, en zulke zelfrapportages kunnen vertekend zijn.⁠¹ Een maat die van het lichaam zelf komt, zou als tweede getuige kunnen dienen. Daar komt de nieuwe overzichtsstudie in beeld.

Een nieuwe overzichtsstudie uit Southampton

Het nieuwe stukje van het verhaal komt van een team van de School of Psychology van de University of Southampton in het Verenigd Koninkrijk. De eerste auteur, A. Alkout, werkt ook bij het Psychiatry Department van het College of Medicine van Kuwait University. De medeauteurs zijn A.H.B.E. Husaini (Nottingham University Business School in Maleisië en de University of the Bundeswehr in München), A. Kadan (University of Southampton), V. Parlatini (University of Southampton, Hampshire and Isle of Wight Healthcare NHS Foundation Trust en King’s College London), S. Cortese (University of Southampton, Hampshire and Isle of Wight NHS Foundation Trust, de University of Bari “Aldo Moro” en het New York University Child Study Center) en A. Bellato (University of Southampton en de University of Nottingham in Maleisië). De studie verscheen op 9 oktober 2026 online in het International Journal of Psychophysiology, het officiële tijdschrift van de International Organization of Psychophysiology. Het is geen preprint maar een artikel in een vakblad.⁠¹

Het team voerde een systematische review met meta-analyse uit: een studie van studies. Het team volgde een vooraf vastgelegd plan (PROSPERO CRD420251040957) en doorzocht vier grote onderzoeksdatabases: Embase, PsycINFO, PubMed en Web of Science. De onderzoekers screenden 9713 zoekresultaten, en 12 studies voldeden aan de criteria. Vijf daarvan waren gerandomiseerde gecontroleerde onderzoeken waarvan de resultaten konden worden samengevoegd. De andere zeven gaven geen cijfers die samen te voegen waren, dus het team beschreef die in woorden.⁠¹

Waarom dit voor jou telt: de studie wijst erop dat hoe je je voelt en hoe je hart zich gedraagt geen twee losse verhalen zijn. Als het piekeren afneemt, volgt het lichaam mogelijk, en op een dag is dat misschien te zien in een maat die je kunt meten zonder ook maar één vragenlijst in te vullen. Heb je ooit wakker gelegen met een vol hoofd en een bonzend hart, dan is dat goed om te weten. De twee hangen samen, en dat verband kan mogelijk verschuiven.

Wat hartslagvariabiliteit je echt vertelt

Hartslagvariabiliteit is geen maat voor snelheid maar is het best te zien als een maat voor flexibiliteit. Je hartslag vertelt hoe vaak je hart per minuut klopt. Hartslagvariabiliteit kijkt binnen die minuut, naar de kleine verschillen in tijd tussen de ene slag en de volgende.⁠⁷ Twee mensen kunnen dezelfde polsslag hebben en toch heel verschillende hoeveelheden variatie.

Twee alledaagse momenten maken dit concreet. Bij het eerste zit je rustig en adem je langzaam, en een deel van de variatie beweegt mee met je ademhaling. Dat ademritme is de hoogfrequente band, en die band laat de kalmerende tak van het zenuwstelsel aan het werk zien.⁠⁷ Bij het tweede loop je een trap op, of lees je een bericht dat je onrustig maakt, en binnen enkele ogenblikken past het hart zich aan de lichamelijke of mentale vraag aan.⁠⁷ Een flexibel systeem maakt deze verschuivingen makkelijk, en die flexibiliteit is wat de variatie tussen de slagen vastlegt.

Onderzoekers gebruiken hiervoor niet één getal. Het zijn er meerdere, en elke maat bekijkt de variatie vanuit een andere hoek. SDNN is de totale spreiding van de tussenpozen tussen normale slagen over een hele meting. RMSSD kijkt naar het verschil van elke slag op de volgende en geldt als een teken van activiteit van de nervus vagus. HF is het snelle ritme binnen de variatie, het ritme dat de ademhaling volgt.⁠⁷ LF is een trager ritme, de LF/HF-verhouding vergelijkt die twee, en de triangulaire index is nog een manier om de totale spreiding te beschrijven. Dat is belangrijk voor de nieuwe overzichtsstudie, omdat de maten niet allemaal op dezelfde manier bewogen.

Psychologen vinden dit belangrijk omdat hartslagvariabiliteit is voorgesteld als graadmeter voor emotieregulatie: hoe goed je met je gevoelens omgaat en jezelf weer in balans brengt.⁠¹ Twee onderzoekers die niet bij deze overzichtsstudie betrokken waren, beschrijven die belangstelling.

Onze onderzoeken laten zien dat het bewustzijn van de eigen emoties een belangrijke beschermende factor vormt tegen psychische belasting.

Prof. Dr. Markus Quirin, Lehrstuhl für Persönlichkeitspsychologie und Motivation, PFH Private Hochschule Göttingen

Eenvoudig gezegd vindt het onderzoek van Quirin, dat deel uitmaakt van werk naar hoe psyche en hart samenwerken, dat bewust zijn van je eigen emoties een belangrijke bescherming is tegen mentale belasting.⁠⁸

HRV als maat voor hersengezondheid is iets waar we heel erg in geïnteresseerd zijn.

Lori Cook, PhD, CCC-SLP, Director of Clinical Research, Center for BrainHealth, The University of Texas at Dallas

Het centrum van Cook bestudeert hartslagvariabiliteit als venster op de hersenen, hetzelfde venster waardoor deze overzichtsstudie kijkt.⁠⁹

Wat de overzichtsstudie vond, en bij wie

De overzichtsstudie keek naar volwassenen bij wie somberheid, angst of beide als aandoening was vastgesteld, en die deelnamen aan cognitieve gedragstherapie (cgt), een van de meest gebruikte gesprekstherapieën bij deze klachten. Elke opgenomen studie mat de hartslagvariabiliteit aan het begin van het programma en opnieuw aan het eind.⁠¹

Van de 12 gevonden studies konden 5 gerandomiseerde gecontroleerde onderzoeken worden samengevoegd. In deze onderzoeken bepaalde het toeval wie cgt volgde en wie in een vergelijkingsgroep kwam. Volwassenen die cgt volgden, lieten tussen begin en eind een duidelijk grotere stijging van de hartslagvariabiliteit zien dan de vergelijkingsgroepen. Dat gold voor drie maten: de hoogfrequente band die de ademhaling volgt (HF), de tragere laagfrequente band (LF) en de totale spreiding van de tussenpozen tussen slagen (SDNN). Op de andere drie maten, de LF/HF-verhouding, RMSSD en de triangulaire index, zag de overzichtsstudie geen duidelijke verandering.⁠¹

Hoeveel mensen meededen, staat niet in de samenvatting, het enige deel van het artikel dat wij hebben gelezen. De samenvatting meldt ook niet hoe lang de programma’s duurden of wat de vergelijkingsgroepen deden. Wat de samenvatting wel meldt, is de omvang van de zoektocht: 9713 zoekresultaten gescreend, 12 studies opgenomen en 5 samengevoegd.⁠¹

De auteurs lezen hun eigen uitkomst met zorg. Het zijn volgens de auteurs eerste aanwijzingen dat lichamelijke veranderingen samen kunnen gaan met psychische verbetering.⁠¹

Wat de overzichtsstudie niet laat zien

Wat deze overzichtsstudie niet laat zien, is net zo belangrijk als wat de studie wel laat zien.

De studie laat geen blijvende verandering zien. De studie laat een grotere stijging in drie maten zien in de loop van een programma, in een klein aantal onderzoeken. Of die stijging bleef na het einde van het programma, wordt niet gemeld.

De studie beslecht de vraag niet. Slechts 5 van de 12 studies konden worden samengevoegd. De andere 7 gaven geen cijfers die te combineren waren en worden alleen in woorden beschreven.⁠¹ Dat is een smalle basis voor een stevige conclusie.

Ook spreken de maten elkaar tegen. De band die met de ademhaling samenhangt ging omhoog, maar RMSSD, dat ook geldt als teken van de kalmerende tak van het zenuwstelsel,⁠⁷ veranderde niet duidelijk. Een helderder resultaat had beide samen zien bewegen.

De studie laat niet zien dat hartslagvariabiliteit je kan vertellen of een therapie bij jou werkt. Volgens de auteurs is meer onderzoek van hoge kwaliteit nodig voordat hartslagvariabiliteit kan dienen als teken van hoe goed cgt werkt, of als manier om te voorspellen wie erop reageert.⁠¹

Tot slot zegt de studie niets over mensen zonder deze klachten. De overzichtsstudie onderzocht niet het brede publiek maar volwassenen bij wie somberheid of angst als aandoening was vastgesteld.

Wat je hiermee kunt doen voor je hartslag en conditie

Deze overzichtsstudie is geen reden om op eigen houtje ergens mee te beginnen of te stoppen. De studie is wel een reden om het verband tussen je hoofd en je hart serieus te nemen. Hier zijn drie richtingen.

Neem langdurige stress serieus. Heb je al lang last van piekeren of spanning, dan adviseert Thuisarts een afspraak te maken met je huisarts of de praktijkondersteuner.⁠¹⁰ Daar kun je vragen wat jou zou kunnen helpen.

Zie je lichaam als deel van het verhaal. Een vol hoofd merk je ook in je borst. Laat je horloge hartslagvariabiliteit zien, beschouw dat getal dan niet als een oordeel over één ochtend maar als één signaal van hoe je lichaam het volhoudt.

Blijf bewegen. Meer dan de helft van de Nederlandse volwassenen voldoet niet aan de Beweegrichtlijnen.⁠⁶ Wat stilzitten met je lichaam doet, lees je in ons artikel over de gevolgen van weinig bewegen.

Blijft de vraag hoe het vandaag met je eigen hartslag en conditie gaat, en daar begint elk van deze richtingen. De gratis hart- en vaatscan van BioProfile is voor die vraag gemaakt: de scan geeft je een eerste beeld van waar je staat, zodat je je startpunt kent.