Niet lekker in je vel zitten: wat erachter kan zitten, en wat vijf vragen van de WHO daarover meten

In dit artikel lees je wat er vaak achter zit als je niet lekker in je vel zit, en wat vijf vragen van de WHO daarover meten. Dat is belangrijk, want een vaag gevoel wordt makkelijker te plaatsen zodra je weet wat je kunt meten. Er is niets echt mis. Je werk loopt, thuis is het rustig, en toch voel je je al weken niet goed: vlak, moe van dingen die je vroeger energie gaven, sneller stil. Niet lekker in je vel zitten is de Nederlandse naam voor precies dat, en het is een van de weinige klachten waarvoor een vragenlijst bestaat die de Wereldgezondheidsorganisatie zelf publiceerde: vijf vragen over de afgelopen twee weken. De welzijnsscan van BioProfile meet hoeveel last je van die klachten hebt, en geeft je een indicatie waar je vandaag staat op dit gebied, als eerste van de 11 gezondheidsgebieden die de volledige scan beoordeelt. Dit is geen diagnose. Het is inzicht, om te zien waar je vandaag staat. En je te helpen betere keuzes te maken in je voeding en levensstijl. Wat deze scan niet doet: verklaren waarom, of een diagnose stellen. Dat laatste kan alleen een arts.

Hoe vaak het voorkomt

Vaker dan tien jaar geleden. In de derde Nederlandse bevolkingsstudie naar psychische gezondheid werden 6.194 mensen tussen de 18 en 75 thuis geïnterviewd. 26 procent had in de twaalf maanden ervoor een psychische aandoening gehad; in dezelfde studie van 2007 tot 2009 was dat 17 procent. De stijging was het sterkst bij studenten, bij mensen tussen de 18 en 34 en in de stad, en de coronajaren verklaarden haar niet.⁠²

Somber zijn is daarbij meestal een gewone reactie op nare gebeurtenissen, en het trekt na een paar weken of maanden weer op.⁠³ Het punt is dat je zelf slecht kunt zien wanneer “een paar weken” een paar maanden is geworden.

Wat er vaak achter zit

Drie dingen zijn gemeten, en alle drie kun je zelf beïnvloeden.

Slaap is de eerste. In een meta-analyse van 21 studies die mensen jarenlang volgden, hadden mensen met slapeloosheid ongeveer twee keer zo veel kans om later ernstig somber te worden als mensen die goed sliepen.⁠⁴ Slecht slapen loopt dus vaak voor de stemming uit, en niet erachteraan.

Bewegen is de tweede. Vijftien studies met 191.130 volwassenen lieten zien dat mensen die de helft van de aanbevolen hoeveelheid beweging haalden, 18 procent minder kans hadden op sombere klachten dan mensen die niets deden; wie de aanbevolen hoeveelheid haalde, 25 procent minder. Daarboven leverde meer bewegen weinig extra op.⁠⁵

Contact is de derde. Wie eenzaam is, geïsoleerd leeft of alleen woont, heeft in onderzoek een 26 tot 32 procent hogere kans om vroeg te overlijden, een effect dat vergelijkbaar is met bekende risicofactoren.⁠⁶ En soms is het geen van de drie maar een vraag over je leven zelf; daarvoor is iemand die je goed kent, je huisarts of de praktijkondersteuner de plek, zegt Thuisarts.⁠⁷

Wat de welzijnsscan meet

De welzijnsscan stelt de vijf vragen van de WHO-5 Welzijnsindex, in de officiële Nederlandse vertaling, over de afgelopen twee weken: of je vrolijk en goedgehumeurd was, kalm en ontspannen, actief en energiek, fris en uitgerust wakker werd, en of je dagen gevuld waren met dingen die je interesseren. De ruwe score van 0 tot 25 wordt omgerekend naar een percentage. Het is het enige instrument in de hele analyse dat we woord voor woord gebruiken, omdat het vrij beschikbaar is en omdat precies die formulering de afkapwaarden betekenis geeft: 50 procent of lager leest als laag welzijn, 28 procent of lager als een signaal dat opvolging verdient.⁠¹

De vragenlijst is sinds 1998 in meer dan dertig talen vertaald, en een overzicht van 213 studies vond hem geldig als maat voor welzijn en gevoelig en specifiek genoeg als screening op somberheid.⁠¹ Bij 9.542 Denen bleek hij bovendien beter dan de bekende geestelijke-gezondheidsschaal van de SF-36 in het opmerken van wie er in een jaar op achteruit was gegaan, omdat hij welzijn meet en niet alleen de afwezigheid van klachten.⁠⁸ Kom je op 50 procent of lager uit, dan volgen vier korte vervolgvragen over stemming en piekeren, om te weten of we je naar ondersteuning moeten wijzen, nooit om je een etiket te geven.

Wat de welzijnsscan niet meet

Een welzijnsscore stelt geen diagnose, en twee lage weken zijn geen aandoening. De scan kan niet verklaren waarom die twee weken laag waren, en hij vervangt geen mens. Waar hij goed in is, is opmerken, en dat is precies waar een screening voor dient: een reden voor een gesprek, nooit een conclusie. Gaat het na een paar maanden niet over, dan is de huisarts de volgende stap. Heb je gedachten gehad om jezelf iets aan te doen, zoek dan nu contact: bel 113.⁠³

Wat je met je score doet

Een score van vandaag is je beginwaarde. Herhaal de scan over twee weken, over dezelfde vijf vragen, en je hebt twee getallen in plaats van een gevoel. Wil je in die twee weken iets veranderen, neem dan de lijst van Thuisarts: op tijd opstaan en op tijd naar bed, elke dag naar buiten, een half uur bewegen per dag, en je problemen bespreken.⁠³ De vierde vraag van de scan gaat over uitgerust wakker worden; wat een slaaptest daarover meet, staat in waarom je moe wakker wordt.