Opvliegers: waar ze vandaan komen, hoe lang ze duren en wat je zelf kunt meten

In dit artikel lees je waar opvliegers vandaan komen, hoe lang ze duren en wat je zelf kunt meten. Dat is belangrijk, want als je weet wat er gebeurt, kun je beter kiezen wat je zelf doet. Het begint in je borst of je nek, trekt in een paar seconden naar je gezicht, en dan zweet je terwijl iedereen om je heen gewoon zit. ’s Nachts word je er wakker van en ligt het dekbed op de grond. Opvliegers zijn de bekendste klacht van de overgang, en toch weten de meeste vrouwen niet waar ze vandaan komen, hoe lang ze duren of wat ze zelf kunnen meten. De hormoonscan van BioProfile meet hoeveel last je van die klachten hebt, en geeft je een indicatie waar je vandaag staat op dit gebied, als eerste van de 11 gezondheidsgebieden die de volledige scan beoordeelt. Dit is geen diagnose. Het is inzicht, om te zien waar je vandaag staat. En je te helpen betere keuzes te maken in je voeding en levensstijl. Wat deze scan niet doet: een hormoon meten of een diagnose stellen. Dat laatste kan alleen een arts.

Wat een opvlieger is

Je krijgt het opeens heel warm, je wordt rood, je zweet en soms bonst je hart. Een opvlieger duurt meestal 3 tot 5 minuten, soms langer, en de meeste vrouwen in de overgang hebben ze, van een paar per maand tot een paar per uur.⁠³

Wat er dan gebeurt, is een afkoelreactie die veel te groot is voor de aanleiding. Normaal heeft je lichaam een venster waarin een kleine schommeling van de kerntemperatuur niets in gang zet: pas boven de bovengrens ga je zweten, pas onder de ondergrens ga je rillen. In de overgang valt oestrogeen weg. Daardoor neemt de activiteit toe van zenuwcellen in een deel van de hersenen dat de hypothalamus heet, en wordt dat venster voor je temperatuurregeling smaller. Doordat oestrogeen daalt en deze zenuwcellen actiever worden, verhogen ze ook de activiteit van een deel van je zenuwstelsel dat je lichaam op scherp zet. Een kleine stijging van de kerntemperatuur raakt dan meteen de bovengrens, en je lichaam antwoordt met hevig zweten en een wijd opengezette doorbloeding van de huid, alsof je oververhit bent.⁠¹

Hoe lang opvliegers duren

Thuisarts houdt het op meestal 3 tot 7 jaar.⁠³ De twee grote cohorten die vrouwen jarenlang volgden, kwamen hoger uit. In de Amerikaanse SWAN-studie hadden 1.449 van de 3.302 gevolgde vrouwen frequente opvliegers of nachtelijk zweten; bij hen was de mediane duur van die klachten 7,4 jaar, bij meer dan de helft langer dan zeven jaar, en bij de 881 van hen van wie de laatste menstruatie tijdens de studie werd vastgesteld, hielden ze daarna nog een mediaan van 4,5 jaar aan. Wie er vroeg mee begon, voor of aan het begin van de overgang, zat op een mediaan boven de 11,8 jaar; wie er pas na de laatste menstruatie mee begon, op 3,4 jaar.⁠⁴ Een tweede cohort, dertien jaar gevolgd, kwam voor matige tot ernstige opvliegers op een mediaan van 10,2 jaar, met de start het vaakst tussen de 45 en 49.⁠²

Wat samenhangt met meer opvliegers

Bij 3.198 vrouwen die zes jaar werden gevolgd, hing de fase het sterkst samen met opvliegers: in de late overgang was de kans ruim zes keer zo hoog als daarvoor. Daarnaast hingen roken, een hoger gewicht en angstklachten aan het begin van de studie samen met vaker opvliegers.⁠⁵ Dat is samenhang, geen oorzaak, maar het zijn de dingen die in een gesprek met een arts op tafel horen.

Thuisarts noemt daarnaast wat een opvlieger kan uitlokken: alcohol, vooral als het om zweten ’s nachts gaat, warme dranken en gekruid eten.⁠³

Opvliegers en slaap

Veel opvliegers ’s nachts vallen samen met een meetbaar ontwaken, en de tijd die je daardoor wakker ligt telt flink mee in de totale onrust van de nacht; 26 procent van de vrouwen in de perimenopauze en de menopauze heeft slaapproblemen die ernstig genoeg zijn om overdag te hinderen.⁠⁶

Het opvallende is welke opvliegers dat doen. Bij 52 vrouwen die vier etmalen thuis werden gemeten, met een huidsensor voor de opvliegers en een polsmeter voor de slaap, hingen de opvliegers die ze zich ’s ochtends herinnerden samen met een slechtere slaap: minder efficiënt en met meer wakkere tijd. De opvliegers die de sensor registreerde maar die ze niet hadden opgemerkt, deden dat nauwelijks.⁠⁷ Wat je zelf merkt, is dus precies wat telt voor je dag, en dat is ook precies wat een vragenlijst vastlegt.

Wat een hormoonscan meet

De hormoonscan begint bij je levensfase. Vrouwen in of rond de overgang krijgen vier vragen over de afgelopen weken, en de eerste gaat over opvliegers of nachtelijk zweten; de andere drie over vaginale droogheid, prikkelbaarheid of stemmingswisselingen, en slaap die door hormonale veranderingen verstoord is. Elke vraag krijgt punten, de punten worden omgerekend naar een hormoonscore van 0 tot 100, met de leesband waar hij in valt. Hoger is beter.

De vragen zijn gemodelleerd naar de Menopause Rating Scale, een vragenlijst van elf vragen in drie groepen, lichamelijk, psychisch en urogenitaal, die in negen landen is getoetst en overal hetzelfde bleek te meten.⁠⁸ Onze vier vragen volgen dat construct in eigen woorden, zijn er geen kopie van, en de score is dus geen gevalideerde klinische score.

Wat een hormoonscan niet meet

Klachten, nooit hormonen. De scan zegt niets over je oestrogeen, je testosteron of je schildklier; alleen een bloedtest ziet een hormoon, en uitgesproken klachten zijn de reden om er een te vragen. Een hormoonscan stelt geen diagnose. Vier dingen zijn een reden voor een afspraak met de huisarts: heel veel bloedverlies, klachten voor je veertigste, bloedverlies meer dan een jaar na je laatste menstruatie, en veel last van opvliegers.⁠⁹

Wat je met je score doet

Een score van vandaag is je beginwaarde. Herhaal de scan over een paar weken, over dezelfde vragen, en je hebt twee getallen in plaats van een gevoel over een fase die jaren duurt. Wil je in die weken iets proberen, kies dan iets van de lijst van Thuisarts en houd bij wat je merkt: de opvliegers die je onthoudt zijn de opvliegers die je slaap kosten.⁠⁷