Slecht korte termijn geheugen: oorzaak, wat onderzoek meet en wat een hersenmistscan je laat zien

In dit artikel lees je wat onderzoek meet achter een slecht korte termijn geheugen, oorzaak voor oorzaak: wat één korte nacht, burn-out, een sombere stemming, sommige medicijnen en jaren van eten ermee doen, en wat een klacht over je eigen geheugen wel en niet voorspelt. Dat is belangrijk, want de meeste pagina’s stoppen bij de vraag of vergeten normaal is, terwijl juist de oorzaken met getallen erbij de oorzaken zijn waar je deze week naar kunt kijken. De hersenmistscan van BioProfile meet hoeveel je merkt van klachten van geheugen en concentratie, en geeft je een indicatie waar je vandaag staat op dit gebied, als een van de 11 gezondheidsgebieden die de volledige scan beoordeelt. Dit is geen diagnose. Het is zelfinzicht, om te zien waar je vandaag staat, en om je te helpen betere keuzes te maken in je voeding en levensstijl. Wat deze scan niet doet: een oorzaak aanwijzen of een diagnose stellen. Dat laatste kan alleen een arts.

Slecht korte termijn geheugen: oorzaak, leeftijd en wat je eigen klacht zegt

Thuisarts zegt het deel over leeftijd eenvoudig: als je ouder wordt, werkt het geheugen wat langzamer, en dat is bij veel mensen zo.⁠⁵

Je eigen klacht is jaren gevolgd. Over 21 studies met 22 cohorten en 47.805 deelnemers bij de start hadden mensen die zelf cognitieve achteruitgang meldden een relatief risico van 2,12 (95% BI 1,75 tot 2,58) op een later, objectief gemeten cognitieve stoornis, over gemiddeld 5,4 jaar follow-up (spreiding 2 tot 18 jaar). Gepoold per uitkomst was dat 2,16 (95% BI 1,63 tot 2,86) voor dementie en 2,29 (95% BI 1,66 tot 3,17) voor cognitieve beperking.⁠¹ De auteurs lezen dit als een risicomarker van ongeveer het dubbele. De klacht is zelfgerapporteerd en de uitkomst wordt jaren later gemeten, dus het getal beschrijft groepen over jaren.⁠¹ Voor één persoon voorspelt het niets. Het is een goede reden om de klacht in de praktijk hardop te noemen in plaats van weg te wuiven.

De nacht ervoor weegt het zwaarst

Twee meta-analyses scheidden de nacht vóór het leren van de nacht erna. Slaaponthouding vóór het leren gaf een gepoold effect op het geheugen van Hedges g = 0,621 (95% BI 0,473 tot 0,769), uit 31 rapporten, 55 effectmaten en 927 deelnemers, over literatuur van 1989 tot 2020. Onthouding na het leren was kleiner: g = 0,277 (95% BI 0,177 tot 0,377), uit 45 rapporten, 130 effectmaten en 1.616 deelnemers, literatuur van 1994 tot 2020. Beide gaan over totale, acute slaaponthouding in experimenten, dus de getallen beschrijven één nacht slaaponthouding rond een leermoment.⁠²

In gewone woorden: de nacht voordat je iets opneemt weegt zwaarder dan de nacht erna, en een naam die je de ochtend na een slechte nacht niet te binnen schiet, is de meest gewone oorzaak op deze lijst.

Burn-out en een sombere stemming pakken eerst de snelheid

Over 17 studies met 730 patiënten met een klinische burn-out en 649 gezonde controles lagen het korte termijn geheugen en het werkgeheugen lager in de burn-outgroep (g = -0,36, 95% BI -0,52 tot -0,20), zat het episodisch geheugen op g = -0,36 (95% BI -0,57 tot -0,15), aandacht en verwerkingssnelheid op g = -0,43 (95% BI -0,57 tot -0,29) en woordvloeiendheid op g = -0,53 (95% BI -1,04 tot -0,03). Op gekristalliseerde vaardigheid (6 studies) en visuospatiële vaardigheid (4 studies) was er geen verschil tussen de twee groepen.⁠³

Bij een depressie, gemeten tijdens een lopende episode tegenover controlegroepen, liepen de tekorten in uitvoerend functioneren, geheugen en aandacht van d = -0,34 tot -0,65; in remissie waren uitvoerend functioneren en aandacht nog steeds afwijkend (-0,52 tot -0,61), terwijl de geheugeneffecten (-0,22 tot -0,54) niet significant waren. De auteurs noemen cognitieve beperking een kernkenmerk van een depressie dat de stemmingsepisode overleeft.⁠⁶

Een Nederlandse meting geeft de omvang in een algemene bevolking. Bij 4.734 deelnemers van 40 tot 75 jaar (gemiddeld 59,1, SD 8,6), gemeten tussen november 2010 en januari 2018, had een depressieve stoornis geen significante samenhang met de geheugenscore (B = -0,02, 95% BI -0,15 tot 0,11), terwijl de informatieverwerkingssnelheid lager was (B = -0,18, 95% BI -0,28 tot -0,08) en dat gold ook voor het uitvoerend functioneren en de aandacht (B = -0,13, 95% BI -0,25 tot -0,02). De kans op cognitieve beperking in het algemeen was hoger: OR 1,60 (95% BI 1,06 tot 2,40).⁠⁷

Samen gelezen zeggen deze drie iets nuttigs: wat stress en een sombere stemming eerst afnemen is snelheid en aandacht, en “mijn korte termijn geheugen is slecht” is vaak hoe langzamere aandacht van binnenuit voelt. Thuisarts noemt spanning en ingrijpende gebeurtenissen, en somber zijn of een depressie, bij de dingen die vergeetachtigheid erger maken.⁠⁵

Medicijnen en alcohol

Thuisarts noemt 6 dingen die vergeetachtigheid erger kunnen maken: spanning en ingrijpende gebeurtenissen; somber zijn of een depressie; sommige medicijnen, zoals slaapmiddelen en medicijnen tegen depressie; sommige medicijnen bij urineverlies en een vergrote prostaat; alcohol; drugs.⁠⁵

Voor een van die groepen is er een meting. Over 13 studies met 26.033 deelnemers van 60 jaar en ouder (gemiddelde leeftijd 72,5 jaar in de cohortstudies, 83,8 jaar in de cross-sectionele studies) verschilden mensen die regelmatig benzodiazepinen gebruiken niet van controles op de geheugentest (SMD -0,04, p = 0,41, n = 2.580), terwijl de verwerkingssnelheid duidelijk lager was (SMD -0,61, p < 0,0001, n = 253). Algemene cognitie op de MMSE was lager bij mensen die benzodiazepinen misbruikten (SMD -0,23, p = 0,02, n = 7.726); bij mensen die regelmatig gebruiken ontbrak dat verschil (SMD -0,05, p = 0,85, n = 1.536).⁠⁸

Ook hier gaat het om snelheid in plaats van om de geheugentest zelf. Staat er een slaapmiddel of een ander dagelijks medicijn op je lijst, dan bespreek je dit met degene die het heeft voorgeschreven.

Vitamine B12, en eten over decennia

De aanbevolen dagelijkse hoeveelheid vitamine B12 is 2,8 microgram per dag voor iedereen van 18 jaar en ouder. B12 zit alleen in dierlijke producten, dus veganisten zijn een risicogroep, en ouderen ook, doordat de maagzuurproductie met de leeftijd daalt; de opname kan ook tekortschieten als er te weinig intrinsic factor is. Klachten die het Voedingscentrum bij een tekort noemt zijn moeheid, duizeligheid, hartkloppingen en oorsuizen, plus tintelingen in de vingers, geheugenverlies, coördinatieproblemen en krachtverlies in de benen.⁠⁹

Dat is een tekort. Extra B12 zonder tekort is een aparte vraag: over 16 gerandomiseerde gecontroleerde studies met 6.276 deelnemers met een gemiddelde leeftijd van 66 tot 82 jaar was bij mensen zonder duidelijk tekort het geheugeneffect g = 0,028 (95% BI -0,011 tot 0,067), de algemene cognitie g = 0,061 (95% BI -0,001 tot 0,123) en het uitvoerende domein g = 0,06 (95% BI -0,021 tot 0,141), met literatuur gezocht tot juni 2020. De meta-regressie vond geen samenhang met het B12-gehalte bij de start, de dosis of de duur.⁠⁴ Dus de pil is iets waard als er een tekort is, en of dat er is, is een bloedwaarde die een arts opvraagt.

Eten over jaren is een langzamer verhaal. In de Doetinchem Cohort Studie zijn 3.644 Nederlandse deelnemers (51% vrouwen) van 45 tot 75 jaar bij de start in 6 ronden gemeten over maximaal 20 jaar, met een mediane follow-up van 15 jaar. Het hoogste tertiel van het volgen van de voedingsrichtlijnen liet een ongeveer 7% langzamere algemene cognitieve achteruitgang zien tussen 55 en 75 jaar (spreiding 6,5% tot 7,4%) dan het laagste tertiel, en bij 65 kwam het verschil neer op ongeveer 2 jaar cognitieve leeftijd voor de algemene cognitie en 2,1 tot 2,4 jaar voor de geheugenprestatie. De voedingsindexen hingen samen met het niveau van de geheugenprestatie, terwijl de verandering in het geheugen over de follow-up los stond van beide indexen.⁠¹⁰

Twee jaar cognitieve leeftijd is een echt verschil en een langzaam verschil. Eten volgens de richtlijnen laat zich zien over decennia in plaats van in je geheugen van volgende week.

Wanneer je contact opneemt met de arts

Thuisarts noemt 5 redenen om op een werkdag de praktijk te bellen of een afspraak te maken: je denkt dat je geheugen snel achteruitgaat; je hebt last van je klachten bij de gewone dingen die je op een dag doet; je klachten worden steeds erger en het is niet zoals het was; je denkt dat je meer moeite met je geheugen hebt dan andere mensen; je denkt dat je dementie krijgt.⁠⁵

Wat een hersenmistscan meet

De hersenmistscan vraagt naar de afgelopen twee weken: hoe vaak je merkt dat je iets vergeet, naar woorden zoekt en je concentratie kwijtraakt, en hoeveel dat je dag in de weg zit. De antwoorden worden een score voor dit gebied en de leesband waarin de score valt.

Wat een vragenlijst niet kan, is een oorzaak noemen. Een korte nacht, een burn-out, een sombere stemming, een benzodiazepine en een lage B12 lezen in een lijst met vragen allemaal hetzelfde.⁠^2,8 Bloedwaarden en de beoordeling van een arts zijn de lagen die van een klacht een verklaard beeld maken. De scan is geen diagnose. Gebruik je voor dit alles het woord hersenmist in plaats van geheugen, dan staat de achtergrond in wat hersenmist is en waar het vandaan komt.

Samengevat

Ouder worden laat het geheugen bij veel mensen wat langzamer werken.⁠⁵ Een klacht over je eigen geheugen is een risicomarker van ongeveer het dubbele over gemiddeld 5,4 jaar en geen uitspraak over één persoon.⁠¹ Eén nacht slaaponthouding vóór het leren weegt zwaarder dan de nacht erna.⁠² Burn-out en depressie trekken eerst de aandacht en de verwerkingssnelheid naar beneden, en de geheugenscore volgt minder duidelijk.⁠^3,6,7 Benzodiazepinen verlaagden de snelheid in plaats van de geheugentest.⁠⁸ Bij een B12-tekort horen geheugenklachten, terwijl extra B12 zonder tekort niets meetbaars deed.⁠^9,4 Eten volgens de richtlijnen liet zich over decennia zien als ongeveer 2 jaar cognitieve leeftijd.⁠¹⁰ Thuisarts geeft 5 redenen om het bij de praktijk te melden.⁠⁵ Een scan geeft je een beginwaarde, en de rest kan alleen een arts.