Wat is metabolisme: je basaal metabolisme, hoe het verandert met de leeftijd en wanneer het op een ziekte wijst

Wat is metabolisme

In dit artikel lees je wat metabolisme is, wat je basaal metabolisme is, hoe beide veranderen met de leeftijd en wanneer een trage of snelle stofwisseling kan wijzen op een ziekte. Dat is belangrijk, want het woord wordt losjes gebruikt, en doordat je de onderdelen kent, weet je welk deel beïnvloed kan worden en bij welke signalen je beter naar een arts gaat. Metabolisme, wat is dat in gewone woorden: alle anabole en katabole chemische reacties in je lichaam die je in leven houden. Je stofwisselingssnelheid is de energie die je lichaam op een dag verbruikt om deze reacties, en dus het leven, in stand te houden. Onderzoekers delen die energie op in drie delen: je basaal metabolisme, de energie die het verteren van voedsel kost, en de energie om je houding te behouden en te bewegen.⁠⁴ De stofwisselingsscan van BioProfile geeft je een indicatie van waar je vandaag staat op dit gebied. Het is zelfinzicht, bedoeld om je te helpen betere keuzes te maken in je voeding en levensstijl. Het is geen diagnose. Die kan alleen een arts stellen.

Wat is basaal metabolisme

Je basaal metabolisme is de energie die je lichaam in rust verbruikt, alleen om je in leven te houden. Dat is ongeveer twee derde van de energie die je op een dag gebruikt.⁠¹ Hoe hoog het is, wordt bepaald door je gewicht, leeftijd, lengte en geslacht, en spierweefsel verbruikt meer energie dan vetweefsel.⁠¹

Een Schots onderzoek mat het basaal metabolisme bij 150 volwassenen en keek wat de verschillen tussen hen verklaarde. Vetvrije massa, dus alles van het lichaam behalve het vet, verklaarde verreweg het grootste deel. Vetmassa en leeftijd verklaarden maar een klein deel. Als de lichaamssamenstelling werd meegerekend, maakte geslacht geen duidelijk verschil.⁠⁵ Bij mannen verklaarde het schildklierhormoon thyroxine in het bloed een deel van wat overbleef. Bij vrouwen maakte thyroxine geen duidelijk verschil.⁠⁵

Wat dit voor jou betekent: twee mensen met hetzelfde gewicht kunnen in rust behoorlijk verschillende hoeveelheden energie verbruiken, en de belangrijkste reden is hoeveel van dat gewicht spieren en organen zijn. Bij hetzelfde lichaamsgewicht hebben vrouwen ongeveer 10% meer vetweefsel dan mannen, en daarom is hun basaal metabolisme iets lager.⁠¹

Wat is metabolisme, leeftijd voor leeftijd

Een groot onderzoek bundelde metingen van het dagelijkse energieverbruik bij mensen van 8 dagen tot 95 jaar oud. Het gebruikte dubbel gelabeld water, een methode die het energieverbruik tijdens het gewone dagelijkse leven meet. Na correctie voor vetvrije massa steeg het energieverbruik rond de eerste verjaardag tot ongeveer 50% boven volwassen niveau. Daarna daalde het langzaam en bereikte het volwassen niveau bij ongeveer 20. Van 20 tot 60 bleef het stabiel, en na 60 daalde het.⁠²

Simpel gezegd: als je rekening houdt met lichaamsgrootte, draait je metabolisme wanneer je veertiger bent grotendeels zoals toen je twintiger was. De echte vertraging komt pas na 60.⁠² Wat wel eerder verandert, is waar het lichaam uit bestaat. Met de leeftijd neemt vetweefsel toe en spierweefsel af, en dat verlaagt je basaal metabolisme.⁠¹

Wat je metabolisme verhoogt en verlaagt

Voedsel verwerken kost energie. Bij een gemengd voedingspatroon is dat 5 tot 15% van het energieverbruik van de dag. Het is hoger als een maaltijd relatief veel eiwit bevat, en lager als er veel vet in zit. Eiwit helpt je ook om je verzadigd te voelen.⁠⁴ In de praktijk betekent dit dat een maaltijd met meer eiwit iets meer energie kost om te verwerken en je langer verzadigd houdt. Het is een klein deel van het dagtotaal.

Ook je gewicht telt mee. In een onderzoek bij 18 volwassenen met obesitas en 23 die nooit obesitas hadden gehad, hielden onderzoekers het gewicht van ieder 10% onder het startgewicht. Het dagelijkse energieverbruik daalde dan duidelijk in beide groepen, ook per kilo vetvrije massa gerekend. Als het gewicht 10% boven het startgewicht werd gehouden, steeg het energieverbruik. De auteurs concluderen dat het lichaam het energieverbruik bijstelt tegen een gewicht dat afwijkt van het gebruikelijke.⁠⁶ Voor jou betekent dit dat je metabolisme zich in beide richtingen aanpast, wat helpt verklaren waarom een nieuw gewicht vasthouden moeite kost.

Wat is metabolisme, ziekte en schildklier: wanneer het op een ziekte wijst

Sommige aandoeningen veranderen je metabolisme op een manier die merkbaar kan zijn, en de schildklier is daar een van. Als de schildklier te langzaam werkt, noemt Thuisarts het snel koud hebben, aankomen, moe of traag zijn, harde ontlasting, droge haren met meer haaruitval, en een droge huid.⁠⁷ Als de schildklier te snel werkt, zijn de signalen: gewicht dat daalt terwijl je gewoon eet, onrust, angst of prikkelbaarheid, een snelle hartslag, veel zweten, slecht slapen, trillen, diarree, een zwelling in de hals en klachten aan de ogen.⁠⁸ Hoe een trage stofwisseling in het dagelijks leven voelt, lees je in trage stofwisseling: symptomen en wat een scan meet.

Schildklierproblemen komen veel voor in Nederland. Van de 152.180 deelnemers aan het Nederlandse Lifelines-onderzoek gebruikte 3,1% schildkliermedicatie. Van wie dat niet deed, had 10,8% een afwijkende TSH, de bloedwaarde die laat zien hoe hard het lichaam de schildklier aanstuurt. De onderzoekers melden veel schildklieraandoeningen die onopgemerkt waren gebleven.⁠³ Kort gezegd kan ongeveer een op de tien volwassenen een schildklierwaarde buiten de normaalwaarden hebben zonder het te weten. Toch is het belangrijk om te weten dat het bij 9,4 procentpunt hiervan ging om een licht verhoogde TSH.

Metabool syndroom is de andere stofwisselingsaandoening die de Nederlandse onderzoeken tellen. Van 74.857 deelnemers aan Lifelines had bij de start 17,5% van de mannen en 10,6% van de vrouwen metabool syndroom. In ongeveer vier jaar ontstond het nieuw bij 7,8% van de mannen en 13,2% van de vrouwen, en hoe vaak het ontstond, verschilde per beroep.⁠⁹ Ook schildklier en metabool syndroom hangen samen: bij 26.719 deelnemers met een normale schildklierwerking hadden mensen met de hoogste waarden van het schildklierhormoon FT3 vaker metabool syndroom dan mensen met de laagste, zelfs binnen de normaalwaarden.⁠¹⁰ Wat dit voor jou betekent: metabool syndroom komt veel voor, het kan op volwassen leeftijd ontstaan, en schildklierhormonen en stofwisselingsgezondheid horen bij elkaar. Wel is het belangrijk om te weten dat te veel aankomen in gewicht kan leiden tot zowel metabool syndroom als verhoogde TSH-waarden. De reden kan dus een gemeenschappelijke onderliggende factor zijn: obesitas.

Herken je meerdere van deze signalen, dan kan de huisarts vrij T4 en TSH in je bloed meten. Bij een schildklier die te snel werkt, verwijst de huisarts je naar het ziekenhuis, waar een internist verder kijkt.⁠⁸ Weet je al dat je schildklier te langzaam werkt, dan raadt Thuisarts aan contact op te nemen met de huisarts als de klachten erger worden of terugkomen.⁠⁷

Wat de scan meet en wat niet

De stofwisselingsscan geeft je een score voor waar je vandaag staat en een beginwaarde om later mee te vergelijken. Wat de scan vraagt en waarop de scan gebaseerd is, staat op de scanpagina. De scan neemt geen bloed af en meet dus geen schildklierhormonen of TSH. Daarvoor is bloedonderzoek nodig.⁠⁸ De scan is geen diagnose.

Samengevat

Wat is je metabolisme: de energie die je lichaam op een dag verbruikt, opgebouwd uit je basaal metabolisme, de kosten van het verteren van voedsel en de energie die je spieren gebruiken om te bewegen of om je spierspanning vast te houden. Je basaal metabolisme is daarvan het grootste deel en wordt vooral bepaald door hoeveel spieren en andere vetvrije massa je meedraagt, maar ook door je vetmassa. Als je rekening houdt met lichaamsgrootte, blijft het metabolisme stabiel van 20 tot 60 en daalt het daarna. Voeding en gewicht veranderen het in bescheiden mate. Een schildklier die te langzaam of te snel werkt, verandert het op een manier die merkbaar kan zijn, en bloedonderzoek bij de huisarts laat zien of dat zo is.