Je beter voelen na de overgang: hoe lang de klachten duren, wat stemming en geheugen doen, en wat een hormoonscan meet

In dit artikel lees je wat je beter voelen na de overgang in cijfers betekent: hoe lang de klachten van de overgang meestal duren, hoe stemming, geheugen en bot bewegen rond de laatste menstruatie, wat van bewegen gemeten is, en welke signalen bij de huisarts horen. Dat is belangrijk, want veel van wat midden in de overgang blijvend voelt heeft een gemeten einde, en weten waar dat einde ligt heeft effect op wat je van het komende jaar verwacht. De hormoonscan van BioProfile meet hoeveel je van deze klachten merkt, en geeft je een indicatie waar je vandaag staat op dit gebied, als eerste van de 11 gezondheidsgebieden die de volledige scan beoordeelt. Dit is geen diagnose. Het is inzicht, om te zien waar je vandaag staat, en je te helpen betere keuzes te maken in je voeding en je manier van leven. Deze scan wijst geen oorzaak aan. Het is geen diagnose. Dat kan alleen een arts.

Hoe je merkt dat de overgang achter je ligt

Thuisarts geeft de kalender. De overgang begint op een leeftijd tussen 40 en 60 jaar, de gemiddelde leeftijd van de laatste menstruatie is 51, 1 op de 100 vrouwen komt in de overgang voor de leeftijd van 40, en de klachten worden meestal ongeveer 5 jaar na de laatste menstruatie minder. 8 op de 10 vrouwen krijgen opvliegers en ongeveer 3 op de 10 krijgen vaginale klachten zoals jeuk of droogheid; een opvlieger duurt meestal een paar minuten.⁠⁴

De lange meting is preciezer over hoe lang die staart kan duren. Bij 1449 vrouwen met frequente opvliegers en nachtelijk zweten, gevolgd op 7 Amerikaanse locaties over 17 jaar aan bezoeken tussen februari 1996 en april 2013, was de mediane totale duur 7,4 jaar; bij de 881 van wie de laatste menstruatie vast te stellen was, hield het daarna mediaan nog 4,5 jaar aan. Wanneer de klachten begonnen woog zwaarder dan wanneer de menstruatie stopte: een start in de premenopauze of vroege perimenopauze hoorde bij een mediane totale duur van ruim 11,8 jaar en 9,4 jaar aanhouden na de laatste menstruatie, terwijl een start na de laatste menstruatie hoorde bij een mediane totale duur van 5,66 jaar.⁠¹

De datum van je laatste menstruatie is dus niet de dag waarop de klachten stoppen. Een vroege start wijst op een lange staart, een late start op een korte.

Je beter voelen na de overgang: wat vrouwen na de laatste menstruatie merken

1582 vrouwen van verschillende afkomst, gemiddelde leeftijd 46,2 jaar bij aanvang, werden gemiddeld 10,85 jaar gevolgd over maximaal 11 bezoeken in de 10 jaar rond de laatste menstruatie. De 360 die binnenkwamen met veel depressieve klachten (CES-D 16 of hoger) daalden 1,04 punten per jaar tot 4 jaar voor de laatste menstruatie en 0,50 punten per jaar van dat moment tot 18 maanden erna, een cumulatieve verandering van -3,42 punten over 10 jaar. De 1222 die laag binnenkwamen stegen 0,21 punten per jaar tot 1 jaar voor de laatste menstruatie en daalden daarna 0,06 punten per jaar, met een gemiddelde CES-D van 6,94 bij de laatste menstruatie, onder de screeningsgrens gedurende het hele venster.⁠²

In gewone woorden: de gemiddelde stemmingsscore in dit cohort bewoog over de overgang richting beter, en de vrouwen die met de meeste depressieve klachten binnenkwamen zijn degenen bij wie de scores het verst daalden.

Nederlandse cijfers laten zien waar het gewicht van de klachten zit. In een landelijke enquête onder 4010 vrouwelijke werknemers in de leeftijd van 40 tot 67, uitgevoerd in 2021 als vervolg op de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden 2020, was bijna een vijfde perimenopauzaal (n = 743), en 80% van die groep meldde overgangsklachten: 27,5% ‘vaak’ en 52,5% ‘soms’. Klachten hebben ging samen met een lager werkvermogen, een slechter ervaren gezondheid en meer emotionele uitputting, het duidelijkst bij perimenopauzale vrouwen die ‘vaak’ klachten meldden.⁠⁵ De zwaarste last in die enquête zit in de fase die je verlaat.

Kan je karakter veranderen in de overgang?

Wat gemeten is, is stemming en denken. Bij 2362 vrouwen in de leeftijd van 45 tot 57, gemiddelde leeftijd 50 bij de eerste cognitieve test, gevolgd over 4 jaar, klom de verwerkingssnelheid bij herhaald testen bij vrouwen voor de overgang (helling 0,94, p = 0,0008), bij vrouwen in de vroege perimenopauze (helling 0,54, p < 0,0001) en bij vrouwen na de overgang (helling 0,63, p < 0,0001), terwijl vrouwen in de late perimenopauze geen vooruitgang lieten zien (helling 0,26, p = 0,2). Uitgesteld verbaal geheugen klom in de premenopauze (helling 0,14, p = 0,01) en in de postmenopauze (helling 0,13, p < 0,0001) maar bleef vlak door de vroege en late perimenopauze heen. De auteurs lezen dat als een cognitieve moeilijkheid van de overgang die in de tijd begrensd is.⁠³

Voor jou betekent dat: het zoeken naar woorden en het tragere denken dat zoveel mensen beschrijven zitten geconcentreerd in de overgang zelf, en na de laatste menstruatie stegen de scores met oefening weer, net als in de groepen aan weerszijden. De rest van de lijst staat in het zusterartikel over welke overgangsklachten erbij horen en hoe lang ze duren.

Wat stil doorloopt: bot

862 vrouwen (242 Afrikaans-Amerikaans, 384 Kaukasisch, 117 Chinees, 119 Japans) werden 10 jaar gevolgd, 5 voor en 5 na de laatste menstruatie. Het verlies van botmineraaldichtheid begon 1 jaar voor de laatste menstruatie en vertraagde, zonder te stoppen, 2 jaar erna. De dichtheid van de lendenwervels daalde 10,6% over de 10 jaar, waarvan 7,38% in het transmenopauzale venster (2,46% per jaar); de femurhals daalde 9,1%, waarvan 5,8% in dat venster (1,76% per jaar).⁠⁶

Simpel gelezen: de snelle fase zit rond de laatste menstruatie en vertraagt daarna, en trager betekent nog steeds omlaag. Daarom blijft het alledaagse advies voor deze leeftijd staan. Het Voedingscentrum adviseert vrouwen van 50 tot en met 69 jaar dagelijks een supplement van 10 microgram vitamine D en iedereen van 70 en ouder 20 microgram per dag, en stelt dat vitamine D nodig is om botontkalking zoveel mogelijk te beperken en zo het risico op osteoporose op latere leeftijd te verkleinen.⁠⁷

Wat van bewegen gemeten is

Een systematische review screende 954 records en poolde 8 gerandomiseerde gecontroleerde onderzoeken met 882 vrouwen met overgangsklachten. Het gepoolde gestandaardiseerde gemiddelde verschil was 0,89 voor fysieke kwaliteit van leven (95% BI -0,11 tot 1,89) en 0,56 voor psychische kwaliteit van leven (95% BI -0,04 tot 1,15), met beide intervallen door nul heen. De onderzoeken gebruikten yoga of yoga-achtige houdingen (4 onderzoeken, 10 tot 18 weken), bekkenbodemspiertraining (3 onderzoeken, 4 tot 12 weken), aerobe training (1 onderzoek, 24 weken), wandelen (1 onderzoek, 16 weken) en zelfgestuurd bewegen (1 onderzoek, 12 weken), zonder dat er een gepoold signaal kwam op algemene, sociale of overgangsspecifieke kwaliteit van leven.⁠⁸ De eerlijke lezing daarvan is een mogelijke winst in plaats van een vaststaande winst.

Een gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek in Turkije includeerde 38 postmenopauzale vrouwen in de leeftijd van 45 tot 65, van wie er 36 het afmaakten. Twaalf weken krachttraining twee keer per week plus wandelen drie keer per week gaf een grote verandering in het vasomotorische MENQOL-domein in de beweeggroep (eta kwadraat = 0,81, p < 0,001), met verbetering op de psychosociale en fysieke MENQOL-domeinen (beide p < 0,001) en op de slaapkwaliteit gemeten met de PSQI (p < 0,01, eta kwadraat = 0,435).⁠⁹ Dit kleine onderzoek van 12 weken voorspelt jouw resultaat niet.

Wat een hormoonscan meet, en wanneer je naar de dokter gaat

De hormoonscan vraagt hoeveel je van deze klachten merkt over de afgelopen weken. Je antwoorden krijgen punten, de punten worden opgeteld en omgerekend naar een score, met de leesband waar de score in valt. Wat je krijgt is een beeld van hoeveel je nu meedraagt, en een beginwaarde die je over een paar weken kunt herhalen.

Wat een set vragen niet kan, is zeggen waar een klacht door komt. Deze klachten kunnen meer dan één oorzaak hebben, en een vragenlijst kan niet bepalen welke oorzaak het is. De scan is geen diagnose. Bloedwaarden en de onderzoeken die een arts kan doen zijn de laag die een lastbeeld in een verklaard beeld verandert.

Thuisarts noemt de momenten om contact op te nemen met de huisarts: hevig menstrueel bloedverlies, klachten voor de leeftijd van 40, vaginaal bloedverlies na ruim 1 jaar zonder menstruatie, en opvliegers met klachten waar je last van hebt.⁠⁴ Dat derde signaal heeft een eigen pagina. Maak een afspraak bij vaginaal bloedverlies na ruim een jaar zonder menstruatie, of bij roze of bruin slijm uit de vagina, ook als het maar één keer gebeurt, heel weinig is, of vanzelf stopt. Na bloedverlies na de overgang is de oorzaak een poliep bij 3 op de 10 vrouwen en kanker van de baarmoeder of de baarmoedermond bij 1 op de 10; bij ruim de helft wordt geen oorzaak gevonden, en de genoemde controles zijn een uitstrijkje en een inwendige echo van de baarmoeder en de eierstokken.⁠¹⁰

Samengevat

De klachten van de overgang hebben een gemeten lengte: mediaan 7,4 jaar in totaal bij vrouwen met frequente klachten, en 4,5 jaar na de laatste menstruatie bij de 881 van hen van wie de laatste menstruatie vast te stellen was.⁠¹ De stemmingsscores over hetzelfde venster bewogen richting beter, het sterkst bij de vrouwen die het hoogst begonnen.⁠² Verwerkingssnelheid bleef alleen in de late perimenopauze steken en uitgesteld verbaal geheugen bleef vlak door de vroege en late perimenopauze; na de laatste menstruatie klommen beide weer.⁠³ Bot blijft na de laatste menstruatie omlaag gaan, langzamer dan tijdens de overgang.⁠⁶ Bewegen is hier de gewoonte met onderzoekscijfers erachter.⁠⁹ En een hormoonscan geeft je een beginwaarde voor hoeveel je vandaag meedraagt. Het is geen diagnose.