Psychische klachten overgang: wat er verandert, welke fase het risico draagt en wat een hormoonscan meet

In dit artikel lees je hoe psychische klachten overgang eruitzien, welke fase van de overgang het hoogste risico op een depressie draagt, hoe lang de klachten duren en wanneer je een afspraak maakt bij de huisarts. Dat is belangrijk, want de sombere stemming, het korte lontje en de innerlijke onrust van deze jaren worden vaak gelezen als een verandering in wie je bent, terwijl cohorten die dezelfde vrouwen door elke fase volgen een patroon vinden in de fase zelf.

De hormoonscan van BioProfile meet hoeveel je van deze klachten merkt en geeft je een indicatie waar je vandaag staat op dit gebied, als een van de 11 gezondheidsgebieden die de volledige scan beoordeelt. Dit is geen diagnose. Het is inzicht, om te zien waar je vandaag staat, en om je te helpen betere keuzes te maken in je voeding en levensstijl. Wat deze scan niet doet: een oorzaak aanwijzen. Een ziekte benoemen is werk voor een arts.

Hoe psychische klachten overgang eruitzien

Thuisarts noemt angst, depressie en andere psychische klachten bij de overgang, en schrijft dat de verandering je moe, somber, verdrietig of snel boos kan maken.⁠⁴ De Nederlandse cijfers komen uit een enquête onder 4010 vrouwelijke werknemers van 40 tot 67 jaar, gemiddelde leeftijd 53,1 jaar, gehouden in november 2021 als vervolg op de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden 2020. Van die groep zat 18,5% in de perimenopauze, en 80% daarvan had overgangsklachten, 27,5% vaak en 52,5% soms. Op het psychische domein van de Greene Climacteric Scale, elf symptomen met een score van 0 tot 33, kwamen vrouwen in de perimenopauze gemiddeld op 8,7 tegenover 7,0 premenopauzaal en 6,4 postmenopauzaal, en was 27,1% emotioneel uitgeput tegenover 17,5% en 17,9%.⁠²

In gewone woorden: de psychische belasting is gemiddeld bescheiden, ongeveer anderhalf punt op een schaal van 33, en de belasting is het hoogst in de jaren waarin de menstruatie er nog is en onregelmatig wordt.

Depressie: de fase die het risico draagt

Een meta-analyse uit 2024 bundelde 17 prospectieve cohortstudies met 16.061 vrouwen, uit een zoekactie in Medline, PsycInfo, Embase en Web of Science vanaf het begin tot 12 juli 2023. Vrouwen in de perimenopauze hadden een significant hoger risico op depressieve klachten en op een depressie vastgesteld met een gestandaardiseerd interview dan vrouwen in de premenopauze: gepoolde odds ratio 1,40 (95% BI 1,21 tot 1,61, p < .001) over 7 artikelen met 9141 deelnemers. Vrouwen in de postmenopauze lieten geen significant verhoogd risico zien ten opzichte van vrouwen in de premenopauze.⁠¹ Op de locatie Pittsburgh van SWAN kregen 221 vrouwen van 42 tot 52 jaar die premenopauzaal instroomden 10 jaar lang elk jaar een gestructureerd klinisch interview. Dezelfde vrouwen kregen twee tot vier keer zo vaak een ernstige depressieve episode tijdens de perimenopauze of de vroege postmenopauze, en dat gold los van een eerdere ernstige depressie, van ingrijpende levensgebeurtenissen die elk jaar werden gemeten, van psychofarmaca, van opvliegers en nachtzweten, en van de hoogte van en de veranderingen in de geslachtshormonen.⁠⁵

Wat dat voor jou betekent: het risico zit eerder in de fase dan in één hormoonwaarde, en aan de andere kant van de overgang zakt het weer. Achter het woord ‘overgangsdepressie’ zit dezelfde depressie, gemeten met hetzelfde gestandaardiseerde interview.⁠¹

Angst, innerlijke onrust en je karakter

In het SWAN-cohort op meerdere locaties werden 2956 vrouwen van 42 tot 52 jaar bij de start 10 jaar lang elk jaar onderzocht. Vrouwen met weinig angstklachten voor de overgang meldden vaker hoge angstklachten in de vroege perimenopauze, de late perimenopauze of de postmenopauze dan in de premenopauze, met odds ratio’s van 1,56 tot 1,61, los van ingrijpende levensgebeurtenissen, geldzorgen, een matig of slecht ervaren gezondheid, en opvliegers en nachtzweten. Vrouwen die bij de start al hoge angstklachten hadden, hielden die hoge cijfers alle 10 jaar, met odds ratio’s die niet per fase verschilden.⁠⁶

Dat is ook het antwoord op de vraag over karakter. De onrust van deze jaren komt vooral bij mensen die er eerder weinig van hadden, en volgt de fase van de overgang. Wie je bent blijft; de fase verandert.

Hoe lang het duurt

Thuisarts zet het begin tussen 40 en 60 jaar, de laatste menstruatie gemiddeld op 51, en 1 op de 100 vrouwen komt voor 40 in de overgang; acht op de tien hebben opvliegers, en 5 jaar na de laatste menstruatie worden de klachten meestal minder.⁠⁴ Onder 1449 SWAN-deelnemers met frequente opvliegers of nachtzweten, ingestroomd van februari 1996 tot en met april 2013 met een mediaan van 13 bezoeken, was de mediane totale duur 7,4 jaar, en bij de 881 vrouwen bij wie de laatste menstruatie kon worden vastgesteld liep een mediaan van 4,5 jaar door na die menstruatie. Vrouwen bij wie de frequente klachten in de premenopauze of de vroege perimenopauze begonnen, hadden het langste beloop, een mediaan boven de 11,8 jaar in totaal, tegenover een mediaan van 3,4 jaar bij vrouwen bij wie de klachten na de menopauze begonnen.⁠⁷

Hoe eerder de klachten beginnen, hoe langer de periode duurt. Welke klachten bij deze periode horen en hoe lang elke klacht duurt, staat in overgangsklachten: welke erbij horen en hoe lang ze duren.

Op het werk

Het RIVM ondervroeg ruim 12 duizend werkende vrouwen tussen de 40 en 66 in Nederland. Ruim 1 op de 3 vrouwen in de overgang zegt dat de klachten hun functioneren op het werk beperken, en van die groep praat minder dan de helft, 48%, op het werk over de klachten. Slaapproblemen horen bij de meest gemelde klachten, naast opvliegers en nachtzweten.⁠³ Een korte nacht en een zware middag horen bij hetzelfde beeld, en de meeste mensen om je heen horen daar nooit iets over.

Wat er onderzocht is

Een systematische review uit 2025 vond 16 studies met in totaal 910 vrouwen, over onderzoek dat van 1990 tot december 2024 is gepubliceerd, met gerandomiseerde gecontroleerde onderzoeken, quasi-experimentele en observationele opzetten. De review keek naar cognitieve gedragstherapie in groepsvorm, individuele vorm en zelfhulpvorm bij opvliegers, nachtzweten, angst, depressie, slaapproblemen en kwaliteit van leven: cognitieve gedragstherapie in een groep gaf de grootste winst, en zelfhulpvormen lieten matige maar betekenisvolle verbeteringen zien.⁠⁸ Voor jou is dat iets concreets om met de huisarts te bespreken.

Wanneer je een afspraak maakt bij de huisarts

Thuisarts geeft deze signalen voor de overgang: je menstruatie is heel hevig, je hebt klachten van de overgang en bent jonger dan 40, je hebt ruim een jaar niet gemenstrueerd en er komt bloed uit de vagina, of je hebt veel last van opvliegers en andere klachten van de overgang.⁠⁴

Voor somberheid noemt de pagina over somberheid erbij: je wilt hulp bij verdriet en het sombere gevoel, je gebruikt medicijnen die somberheid of een depressie als bijwerking hebben, of je blijft je somber voelen en hebt geen zin meer in wat dan ook. Somberheid gaat meestal na een paar weken of maanden over; is het na een paar maanden niet over, bespreek het dan met de huisarts, en neem meteen contact op met de huisarts als je je heel somber, angstig of verward voelt, of als er gedachten aan zelfdoding zijn.⁠⁹

Wat een hormoonscan meet

De hormoonscan stelt vijf vragen over de afgelopen twee weken en rekent de antwoorden om naar een score van 0 tot 100, met de leesband waarin de score valt. Wat je krijgt is een beeld van hoeveel je vandaag van deze klachten meedraagt, en een beginwaarde die je over twee weken kan herhalen om een richting te zien in plaats van een herinnering.

Een vragenlijst kan de ene oorzaak niet van de andere onderscheiden. Een trage schildklier, korte nachten, een drukke periode op het werk en de perimenopauze kunnen er hetzelfde uitzien. De scan is geen diagnose. Bloedwaarden en een gesprek met een arts zijn de lagen die van een klachtenbeeld een verklaard beeld maken.

Samengevat

Psychische klachten bij de overgang horen er net zo goed bij als opvliegers: Thuisarts noemt angst en depressie erbij,⁠⁴ en Nederlandse werknemers in de perimenopauze scoren hoger op het psychische domein en melden meer emotionele uitputting dan hun premenopauzale en postmenopauzale collega’s.⁠² De perimenopauze is de fase met het hogere risico op een depressie, gepoolde odds ratio 1,40, en daarna zakt het risico weer.⁠¹ Angst stijgt vooral bij vrouwen die er eerder weinig van hadden.⁠⁶ Hoe eerder de klachten beginnen, hoe langer de periode duurt.⁠⁷ Een hormoonscan geeft je een beginwaarde op dit gebied. Het is geen diagnose.