Wat is cortisol: wat het stresshormoon doet, hoe te hoog eruitziet en wat een scan kan laten zien

In dit artikel lees je het antwoord op de vraag wat is cortisol, hoe het hormoon door je dag beweegt, wat er gebeurt bij te veel of te weinig ervan, en wat een scan er wel en niet over kan laten zien. Dat is belangrijk, want online krijgt cortisol de schuld van stress, een ronde buik en moeheid, en wat de studies echt vonden is rustiger en bruikbaarder. De hormoonscan van BioProfile geeft je een indicatie van waar je vandaag staat op dit gebied. Het is inzicht, om te zien waar je staat en om je te helpen betere keuzes te maken in je voeding en levensstijl. De scan meet geen cortisol. Het is geen diagnose; die kan alleen een arts stellen.

Wat is cortisol?

Op de vraag cortisol, wat is dat, is het korte antwoord: een hormoon dat de bijnierschors aanmaakt. De ziekte van Addison is wat er gebeurt als de bijnieren er te weinig van maken, en het syndroom van Cushing is wat er gebeurt als de bijnieren er te veel van maken.⁠¹ Cortisol heet met reden het stresshormoon: in een overzicht van 66 studies naar haarcortisol hadden groepen die met stress leven gemiddeld ongeveer een vijfde meer cortisol in hun hoofdhaar dan groepen zonder die stress.⁠⁴

Cortisol volgt ook een dagritme. Het stijgt in de periode na het wakker worden. Een overzicht van 147 studies vond dat die stijging groter was bij mensen met werkstress of algemene stress in het leven, en kleiner bij mensen met vermoeidheid, burn-out of uitputting.⁠² In gewone woorden: je ochtendcortisol reageert op hoe het in je leven gaat, en het kan omhoog of omlaag gaan.

Cortisol meten is lastiger dan het klinkt. Cortisol in bloed, speeksel en urine wisselt sterk van dag tot dag, en daarom spreken studies met die monsters elkaar tegen, terwijl hoofdhaar cortisol over een langere periode weergeeft.⁠³ Ook hoofdhaar heeft eigenaardigheden: bij 760 Nederlandse volwassenen zonder psychiatrische aandoening verschoven leeftijd, diabetes, hoe vaak mensen hun hoofdhaar wasten en het seizoen allemaal de waarde van haarcortisol.⁠⁵ Haarverf en de anticonceptiepil verschuiven die waarde ook.⁠⁴ Eén cortisolwaarde zegt dus op zichzelf weinig. Die waarde betekent pas iets als je weet hoe en wanneer het monster is genomen.

Wat als je cortisol te hoog is?

Echt te veel cortisol heeft een naam: het syndroom van Cushing, waarbij de bijnierschors te veel aanmaakt. Het syndroom is zeldzaam. Nederland telt ongeveer 150 tot 200 patiënten, een huisarts ziet in een hele loopbaan waarschijnlijk hooguit 1 patiënt ermee, en het syndroom komt drie keer vaker voor bij vrouwen dan bij mannen.⁠¹ Negen op de tien patiënten zijn vaak intens moe en bijna twee op de drie melden ernstige klachten van spieren en gewrichten. Typische verschijnselen zijn een vol rond gezicht, een dunne kwetsbare huid, paarsrode striae en snel blauwe plekken, en de klachten worden in het begin vaak ten onrechte als psychisch gezien.⁠¹ Voor jou betekent dit: moeheid komt veel voor en het syndroom van Cushing is zeldzaam. De verschijnselen horen bij elkaar, en een arts beoordeelt dat geheel.

Hoger cortisol zie je ook rond depressie. In een Nederlandse studie bij 1.588 mensen lieten zowel mensen met een huidige depressie als mensen bij wie de depressie voorbij was een hogere cortisolstijging zien in het eerste uur na het wakker worden dan de vergelijkingsgroep.⁠⁶ Stemming en ochtendcortisol bewegen samen op. Een studie als deze kan niet laten zien of de stemming het cortisol aanstuurt of andersom.

Op langere termijn mat de Lifelines-studie in Noord-Nederland cortisol en cortison, een nauw verwante stof van cortisol, in het hoofdhaar van 6.341 volwassenen en volgde die volwassenen 5 tot 7 jaar. Mensen met meer cortison in hun hoofdhaar kregen duidelijk vaker hart- en vaatziekten, het duidelijkst onder de leeftijd van 60; voor cortisol zelf bleef het verband een zwakke trend.⁠⁷ In gewone woorden: in een Nederlandse bevolking gingen hoge stresshormonen over een lange periode en ziekten van hart en bloedvaten samen op, vooral bij mensen onder de 60.

Wat is een cortisol buik?

“Cortisol buik” is een term van internet die de studies hieronder niet gebruiken. Wat die studies wel beschrijven: bij het syndroom van Cushing wordt vet vooral op de bovenste helft van het lichaam opgeslagen, met dunne armen en benen.⁠¹ En in een Nederlandse vergelijking van 175 volwassenen hadden mensen met obesitas ruim drie keer zoveel cortisol in hun hoofdhaar als mensen met overgewicht of een normaal gewicht, terwijl overgewicht en normaal gewicht geen duidelijk verschil lieten zien.⁠³ Het verband tussen cortisol en lichaamsvet verschijnt dus pas bij obesitas. Deze vergelijking kan niet zeggen of het cortisol er eerst was of het lichaamsvet.

Wat is cortisol verlagend?

Geen van de studies die hier genoemd worden, testte een product, een supplement of een gewoonte die cortisol verlaagt. Wat die studies wel laten zien, is dat haarcortisol de stress in de tijd volgt: zolang de stress nog duurde, lag de waarde ruim 40 procent hoger dan in vergelijkingsgroepen, en als de stress voorbij was, lag de waarde ongeveer een tiende lager.⁠⁴ Voor jou betekent dit: het sterkste signaal in de gegevens is de stress zelf, en het hoofdhaar volgt mee als een stressvolle periode eindigt.

Wat de hormoonscan kan laten zien

De hormoonscan stelt vragen over hoe je je voelt en geeft je een score als beginwaarde. De scan meet geen cortisol in hoofdhaar, speeksel of bloed. De twee zouden ook niet hetzelfde verhaal vertellen: in het overzicht van haarstudies liet hoe gestrest mensen zich volgens hun antwoorden op vragenlijsten voelden, geen consistent verband zien met hun haarcortisol.⁠⁴ Een vragenlijst en een hormoonwaarde meten twee verschillende dingen. De scan is geen diagnose. Herhaal de scan na twee weken en je hebt twee getallen in plaats van een gevoel. Gaan je vragen over hormoonveranderingen rond het midden van je leven, dan lees je in het artikel over overgangsklachten welke klachten bij de overgang horen en hoe lang die klachten duren.

Wanneer naar de dokter

Herken je meerdere verschijnselen van het syndroom van Cushing tegelijk (een vol rond gezicht, vet vooral op het bovenlichaam met dunne armen en benen, paarsrode striae, snel blauwe plekken), ga dan naar je huisarts.⁠¹ Te weinig cortisol kan ook dringend zijn. Bij de ziekte van Addison maken de bijnieren te weinig cortisol, en diarree en braken met een lage bloeddruk en de neiging om flauw te vallen zijn alarmsignalen van een Addisoncrisis, een acuut levensbedreigende situatie: ga direct naar de spoedeisende hulp van het ziekenhuis.⁠¹

Samengevat

Cortisol is een hormoon uit de bijnieren dat stijgt na het wakker worden en de stress in je leven volgt. Echt te veel, zoals bij het syndroom van Cushing, is zeldzaam en toont zich als een geheel van verschijnselen. Hoger cortisol gaat samen op met depressie, obesitas en, over vele jaren, ziekten van hart en bloedvaten. Eén waarde zegt op zichzelf weinig. De hormoonscan geeft je een beginwaarde voor hoe je je voelt, en een arts kijkt naar de verschijnselen.