Nieuw onderzoek

Gepubliceerd op 13 november 2026 · Laatst bijgewerkt op 13 november 2026 · Leestijd ongeveer 12 minuten

Ook in Breinprestatie

Een beeld bij brein en focus: een architect van begin vijftig speelt schaak met een vriend op een zonnig stadsterras, allebei lachend midden in een zet.

In het kort

  • Nieuw over brein en focus: een deel van het verband tussen het APOE-gen en de hersenveranderingen van een geheugenaandoening loopt via kleine chemische merktekens op het DNA in het brein. Het gaat om een klein aandeel, iets minder dan een tiende.⁠1
  • Het nieuwe werk las 1.250 monsters hersenweefsel die na overlijden waren afgenomen. De samenvatting meldt geen meting bij levende mensen en niets wat iemand zelf kan doen.⁠1
  • Je genen zeggen niets over hoe het vandaag met je focus gaat. De hersenmistscan geeft je daarvoor een startpunt. De scan is geen diagnose.

Wat kleine merktekens op je DNA te maken hebben met je brein en focus

In dit stuk lees je wat DNA-methylatie in het brein is, hoe deze kleine chemische merktekens op het DNA in het ouder wordende brein samenhangen met het APOE-gen en met de hersenveranderingen van een geheugenaandoening, en wat dat voor jou wel en niet betekent. Dat is belangrijk, want de genen waarmee je bent geboren blijven je hele leven hetzelfde, terwijl de merktekens erop een aparte laag vormen. Een nieuwe blik op menselijk hersenweefsel na overlijden laat zien dat een deel van het verband tussen het APOE-gen en die hersenveranderingen via deze merktekens loopt, en wie dat weet, leest de volgende kop over geheugengenen rustiger.

Portret van Sonia Sanz Muñoz

Geverifieerd door Sonia Sanz Muñoz, PhD

Gepromoveerd aan de University of Wollongong

Gecontroleerd op 10 november 2026

Je loopt de keuken in en weet niet meer wat je er kwam doen. Een naam die je goed kent, blijft in een gesprek net buiten bereik, en aan het eind van een lange dag lees je dezelfde alinea twee keer. Misschien had een ouder of grootouder op latere leeftijd moeite met het geheugen, en ergens las je dat het in de familie zit. Dus zit er een vraag achter in je hoofd: staat dit allemaal al in je genen geschreven, of zit er meer achter het verhaal?

Je bent een van velen

Vragen over het ouder wordende brein zijn niet zeldzaam, omdat steeds meer mensen lang genoeg leven om die vragen te stellen. In Nederland meldde het CBS in 2025 dat het aantal mensen van 80 jaar en ouder zal groeien van ruim 0,9 miljoen mensen van 80 jaar en ouder in 2025 tot naar verwachting 2,1 miljoen in 2070.⁠2 In Engeland en Wales meldde het ONS in 2022 dat 18,6% (11,1 miljoen) van de bevolking 65 jaar of ouder was in 2021, tegen 16,4% (9,2 miljoen) in 2011.⁠3

Deze cijfers gaan niet over geheugenproblemen. Deze cijfers laten iets eenvoudigers zien: een groeiend aantal mensen wordt ouder en vraagt zich af hoe het eigen brein ouder wordt. Hoor jij daarbij, dan ben je in groot gezelschap.

Waarom het brein verandert, en waar de kennis ophield

Als wetenschappers naar het ouder wordende brein kijken, kijken de onderzoekers naar meer dan één soort verandering. Het nieuwe werk mat er drie tegelijk: de hersenveranderingen die samengaan met een geheugenaandoening, een eiwit dat amyloïd-bèta heet, en tau-kluwens.⁠1

Eén gen komt in dit verhaal steeds terug: APOE. Het eiwit dat dit gen maakt, ApoE, is een belangrijke drager van cholesterol in het brein. Mensen die de e4-variant van het gen dragen, hebben een hoger risico op een geheugenaandoening die een arts vaststelt dan mensen met de vaker voorkomende e3-variant, terwijl de e2-variant samengaat met een lager risico.⁠4 De e4-variant wordt ook in verband gebracht met een snellere achteruitgang van het denken bij normaal ouder worden.⁠4 Je erft je variant, en die variant blijft je hele leven hetzelfde.

Wetenschappers wisten al dat de merktekens op het DNA in het brein samengaan met deze veranderingen. Een rapport uit 2014 over 708 gedoneerde hersenen gebruikte een oudere meetchip die 415.848 plekken op het DNA las. Dat onderzoek vond 71 plekken waarvan de methylatie samenging met de hoeveelheid hersenverandering, en bevestigde die plekken in een aparte groep van 117 mensen.⁠5 Een samengevoegde analyse uit 2020 van meer dan 1.000 monsters van de prefrontale cortex koppelde methylatie op 3.751 plekken en 119 regio’s aan het stadium van de tau-kluwens, en wees naar het afweersysteem.⁠6

Hier hield de kennis op. De oudere meetchips lazen maar een beperkt deel van het DNA, en eerdere analyses keken vaak naar één hersenmaat tegelijk.⁠1 Het nieuwe werk voegde een eigen vraag toe: loopt een deel van het verband tussen het APOE-gen en deze hersenveranderingen via de merktekens op het DNA?

Wat het nieuwe werk in Nature Aging vond

Twee vrienden van begin vijftig kiezen lachend verse groenten, bessen en walnoten uit op een kleurrijke buitenmarkt.

Het nieuwe werk verscheen op 12 oktober 2026 in het tijdschrift Nature Aging. Het is een tijdschriftartikel en geen voorpublicatie. De auteurs zijn G. Miao, C. Gao, L. Yu, J. Yang, Y. Li, F. Grodstein, J.A. Schneider, L.L. Barnes, P.L. De Jager, B. Yao, D.A. Bennett en J. Zhao.⁠1 Het bibliografische record noemt voor de auteurs geen instellingen, dus noemen wij geen instelling. De hersenmonsters kwamen uit de onderzoekscohorten van Rush. BioProfile las de samenvatting van het artikel; de volledige tekst is voor dit stuk niet gelezen.

Dit is de kern. Het team mat DNA-methylatie in 1.250 monsters hersenweefsel. Het team vond 107 plekken op het DNA waarvan de methylatie samenging met de hersenveranderingen van een geheugenaandoening. Daarna liet het team zien dat een deel van het verband tussen de APOE-genvariant en die hersenveranderingen via deze methylatie liep.⁠1 Dat aandeel was klein, iets minder dan een tiende.

Waarom dit voor jou telt: het APOE-gen erf je en kies je niet. Dit werk laat zien dat er tussen dat gen en de hersenveranderingen nog een laag zit, de merktekens op het DNA, die een klein deel van het verband draagt. Dat maakt het gen niet minder echt, en het geeft je geen knop om aan te draaien. Het verandert wel het beeld. In plaats van een vonnis dat bij je geboorte vastligt, krijg je een verhaal met meerdere lagen. Zo lees je de volgende kop die zegt dat geheugen ‘in je genen zit’ beter.

Merktekens op het DNA: één idee, uitgelegd

Een leraar van midden vijftig wandelt pratend en lachend met een partner over een breed Noordzeestrand bij gouden middaglicht.

Bijna elke cel in je lichaam draagt hetzelfde DNA, de lange tekst van je genen. Een zenuwcel en een steuncel in het brein dragen dezelfde tekst, toch doen die cellen heel ander werk. Een deel van het antwoord ligt in welke genen een cel leest en welke de cel dicht laat. DNA-methylatie is een van de manieren waarop een cel dit markeert. Methylatie betekent kleine chemische labels die op bepaalde plekken van het DNA zitten zonder de letters zelf te veranderen. Waar deze labels zitten, hangt samen met hoeveel een gen wordt gelezen.

Zie je DNA als een kookboek dat elke cel volledig bij zich draagt. Methylatie herschrijft geen enkel recept. Methylatie werkt eerder als paperclips en plakbriefjes die bepalen welke bladzijden makkelijk openvallen en welke dicht blijven. Twee keukens met hetzelfde boek kunnen heel verschillende maaltijden koken.

Een neuroloog bij Rush verwoordde het idee zo in 2009, het jaar waarin Rush subsidies kreeg om te onderzoeken hoe deze veranderingen de achteruitgang van het denken vormgeven:

Een geheugenspoor gaat gepaard met de aanmaak van eiwitten. Het is moeilijk om genen te veranderen, maar het is misschien makkelijker om het openen en sluiten van genen bij te sturen en zo het geheugen te beïnvloeden.

David Bennett, directeur van het Rush Alzheimer’s Disease Center (neuroloog), Rush University Medical Center, Chicago⁠7

Let op het woord ‘misschien’. Dit is een idee over waar je moet zoeken en niet iets wat je thuis kunt doen.

Voorbeeld één: twee mensen die met precies hetzelfde DNA zijn geboren. Een onderzoeker in Maastricht beschreef wat er in de loop der jaren met hen gebeurt:

Genetisch zijn ze exact hetzelfde. Maar zet ze veertig jaar na hun geboorte naast elkaar en er zijn wel degelijk verschillen waarneembaar in hun erfelijk materiaal. Dat is het effect van omgevingsfactoren. Dat kunnen bijvoorbeeld giftige stoffen zijn, maar ook emotionele gebeurtenissen. Dergelijke invloeden laten als het ware hun stempel achter.

Daniël van den Hove, onderzoeker, vakgroep Translational Neuroscience; coördinator van een JPND-onderzoeksproject in vijf landen, School for Mental Health and Neuroscience, Maastricht UMC+⁠8

In gewone woorden: genetisch zijn die mensen gelijk, maar veertig jaar na de geboorte zijn er echte verschillen in hun erfelijk materiaal te zien. Dat komt door de omgeving, en dat kunnen giftige stoffen zijn maar ook emotionele gebeurtenissen. Zulke invloeden laten hun stempel achter. De genen zijn gelijk, maar de merktekens erop niet.

Voorbeeld twee: twee mensen die allebei de e4-variant van het APOE-gen dragen. Hun gen is hetzelfde. Het nieuwe werk laat zien dat een deel van de route van dat gen naar de hersenveranderingen van een geheugenaandoening via DNA-methylatie in het brein loopt.⁠1 Het aandeel is klein, iets minder dan een tiende, dus het grootste deel van het verband van het gen loopt niet via deze merktekens.

Voorbeeld drie: een zenuwcel en een astrocyt, een steuncel in het brein. Van de genen die het team vond, werden er 39 (bijvoorbeeld RIN3, LGMN en LHPP) verschillend gelezen in de belangrijkste typen hersencellen, waaronder zenuwcellen en astrocyten.⁠1 Hetzelfde DNA, een andere cel, een andere lezing.

Wat het werk liet zien, bij wie, en wat het niet liet zien

Bij wie: het team mat 1.250 monsters van de prefrontale cortex, het deel van het brein net achter het voorhoofd. De monsters werden na overlijden afgenomen bij mensen uit de onderzoekscohorten van Rush.⁠1 De samenvatting meldt niet de leeftijd, het geslacht of de afkomst van de donoren.

Wat het liet zien: de meetchip die het team gebruikte, leest ongeveer 930.000 plekken op het DNA, veel meer dan de oudere 450K-meetchips uit eerder werk. Het team keek naar meerdere hersenmaten tegelijk: de hersenveranderingen van een geheugenaandoening, amyloïd-bèta en tau-kluwens. Het team vond 107 plekken op het DNA waarvan de methylatie samenging met deze hersenveranderingen, en 38 daarvan kwamen terug in een aparte groep van 139 mensen. Een deel van het verband tussen de APOE-genvariant en de hersenveranderingen liep via DNA-methylatie, een klein aandeel van iets minder dan een tiende. En 39 van de gevonden genen werden verschillend gelezen in de belangrijkste typen hersencellen.⁠1

Wat het niet liet zien:

  • Het weefsel werd na overlijden afgenomen, uit één hersengebied, de prefrontale cortex. De samenvatting meldt geen meting bij levende mensen.
  • Van de 107 plekken kwamen er 38 terug in een aparte, kleinere groep van 139 mensen.
  • Het aandeel van het APOE-verband dat via methylatie liep, was klein, iets minder dan een tiende.
  • De samenvatting meldt niets over dagelijkse gewoonten, een test die iemand kan doen, of een manier om deze merktekens te veranderen.
  • BioProfile las alleen de samenvatting, dus details uit het volledige artikel komen hier niet aan bod.⁠1

Kort gezegd, en wat je nu kunt doen

Een ingenieur van begin vijftig voert een ontspannen, glimlachend gesprek met een huisarts in een lichte spreekkamer met planten.

Kort gezegd: DNA-methylatie in het brein is een laag van kleine chemische merktekens op het DNA die samenhangt met welke genen een cel leest. Werk dat in oktober 2026 in Nature Aging verscheen, mat 1.250 hersenmonsters die na overlijden waren afgenomen, en vond 107 plekken waar deze merktekens samengingen met de hersenveranderingen van een geheugenaandoening. Daarvan kwamen er 38 terug in een aparte groep van 139. Het werk liet ook zien dat een klein deel van het verband tussen het APOE-gen en die veranderingen, iets minder dan een tiende, via deze merktekens liep.⁠1 De e4-variant van APOE gaat samen met een hoger risico dan de vaker voorkomende e3-variant.⁠4 Met ruim 0,9 miljoen Nederlanders van 80 jaar en ouder in 2025 en naar verwachting 2,1 miljoen in 2070 gaan deze vragen veel mensen aan.⁠2 Het werk las één hersengebied in weefsel van na overlijden, en de samenvatting meldt geen meting bij levende mensen en niets wat iemand zelf kan doen.⁠1

Wat je hiermee kunt doen:

  • Lees je genen als één laag en niet als een vonnis. Een kop over een geheugengen beschrijft risico over veel mensen samen, en tussen een gen en het brein zitten meer lagen.
  • Volg je eigen focus over weken en niet over één slechte dag. Een vergeten naam na een lange dag is iets anders dan een patroon dat steeds terugkomt. Voelt je klacht meer als een mistig hoofd dan als vergeten, dan gaat wat hersenmist is en waar het vandaan komt daarop in.
  • Maakt vergeten je ongerust, ga er dan mee naar een arts. Thuisarts heeft een openbare overzichtspagina over snel dingen vergeten.⁠9

Wat dit stuk je niet kan vertellen, is hoe het vandaag met je eigen brein en focus gaat. De test aan het eind van deze pagina geeft je daarvoor een startpunt. Het is geen diagnose.

Veelgestelde vragen

Wat is DNA-methylatie, in gewone woorden?

Kleine chemische merktekens die op bepaalde plekken van het DNA zitten, zonder de letters van je genen te veranderen. Waar die merktekens zitten, hangt samen met welke genen een cel opent en welke de cel dicht houdt. Een neuroloog beschreef het als het openen en sluiten van genen.⁠7

Betekent het dragen van de APOE e4-variant dat ik een geheugenaandoening krijg?

Geen van de bronnen hier zegt dat. Dragers van de e4-variant hebben een hoger risico dan dragers van de vaker voorkomende e3-variant, en de e2-variant gaat samen met een lager risico.⁠4 Een hoger risico is geen zekerheid. Of je een variant draagt, en wat dat voor jou betekent, is een vraag voor een arts.

Is dit bij levende mensen gedaan?

Nee. Het team mat 1.250 monsters van de prefrontale cortex, na overlijden afgenomen bij mensen uit de onderzoekscohorten van Rush, en controleerde een deel van de uitkomst in een aparte groep van 139.⁠1 De samenvatting meldt geen meting bij levende mensen.

Kan ik de merktekens op mijn DNA veranderen?

De samenvatting van het nieuwe werk meldt daar niets over: geen dagelijkse gewoonten en geen manier om deze merktekens te veranderen.⁠1 Een onderzoeker uit Maastricht beschreef hoe invloeden uit de omgeving, van giftige stoffen tot emotionele gebeurtenissen, in de loop van tientallen jaren hun stempel achterlaten op het erfelijk materiaal.⁠8 Dat is een beschrijving en geen plan.

Wat is er anders dan bij eerder werk?

Eerdere rapporten gebruikten oudere 450K-meetchips, die een beperkt deel van het DNA lazen (415.848 plekken in een rapport uit 2014 over 708 hersenen), en keken vaak naar één hersenmaat tegelijk. Het nieuwe werk las ongeveer 930.000 plekken, keek naar meerdere hersenmaten tegelijk en vroeg hoeveel van het verband van het APOE-gen via deze merktekens loopt.⁠1,5

Bronnen

Elke bron hieronder is nagelopen op de dag dat dit artikel werd gepubliceerd. De nummering volgt de tekst.

  1. Miao G, Gao C, Yu L, Yang J, Li Y, Grodstein F, Schneider JA, Barnes LL, De Jager PL, Yao B, Bennett DA, Zhao J. Brain DNA methylation, APOE genotype and Alzheimer’s disease neuropathology in a large postmortem cohort. Nature Aging, 2026. doi.org/10.1038/s43587-026-01243-7
  2. CBS. Bevolkingsprognose: vanaf nu meer ouderen dan jongeren. 2025. cbs.nl
  3. ONS. Population and household estimates, England and Wales: Census 2021. 2022. ons.gov.uk
  4. Liu CC, Kanekiyo T, Xu H, Bu G. Apolipoprotein E and Alzheimer disease: risk, mechanisms, and therapy. Nature Reviews Neurology, 2013. doi.org/10.1038/nrneurol.2012.263
  5. De Jager PL, Srivastava G, Lunnon K, et al. Alzheimer’s disease pathology is associated with early alterations in brain DNA methylation at ANK1, BIN1, RHBDF2 and other loci. Nature Neuroscience, 2014. doi.org/10.1038/nn.3786
  6. Zhang L, Silva TC, Young JI, et al. Epigenome-wide meta-analysis of DNA methylation differences in prefrontal cortex implicates the immune processes in Alzheimer’s disease. Nature Communications, 2020. doi.org/10.1038/s41467-020-19791-w
  7. David Bennett, directeur, Rush Alzheimer’s Disease Center, Rush University. Rush University receives grants to study how epigenomic changes define cognitive decline. News-Medical, 2009. news-medical.net
  8. Daniël van den Hove, onderzoeker, School for Mental Health and Neuroscience, Maastricht UMC+. Ontstaan Alzheimer begint door stress mogelijk in de hersenstam. Maastricht University, 2015. maastrichtuniversity.nl
  9. Thuisarts.nl (NHG). Snel dingen vergeten. Thuisarts. thuisarts.nl

Citaten uit het Engels zijn door BioProfile vertaald.

Zie waar je focus vandaag staat

Beantwoord vragen over je focus en je geheugen in de afgelopen weken, en je score verschijnt in je dashboard. Het is een startpunt voor zelfinzicht. De scan is geen diagnose.

Gratis, ongeveer 3 minuten. Een analyse van je antwoorden, nooit een diagnose.